एका आईला अखेरचं पत्र..

The Article is a Marathi translation of a letter. It is regarding the state of women in Iran. It is about a letter written by a death row inmate facing death for killing a rapist in self defence.


प्रस्तुत लेख हा योगेश दामले यांनी मराठीत अनुवादित केला आहे.  मनाला विषण्ण करून टाकणारा हा लेख वाचून कळते कि आपण आपल्या देशात किती सुखी आहोत .  इराणी आणि तिथल्या स्त्रियांना बेबंद कायद्यांच्या बेड्यांमध्ये इतके जखडून ठेवले आहे, कि स्वतःवर बलात्कार करणाऱ्या माणसाला ठार करण्याला बाईला फाशीची शिक्षा ठोठावण्यात येते .


रेहाना जब्बारी. तुमच्या-आमच्या वयाची इराणी मुलगी. आपल्यावर चालून आलेल्या बलात्कार्‍याला मारल्यामुळे तिला फासावर लटकवण्यात आलं. इराणी दंडविधानात ‘क़िसा’ कलमं आहेत (जशास तसा शेवट). या कलमाखाली रेहानाची फाशी ठरली.

फाशीची तारीख एप्रिल 2014 ठरल्यावर मायलेकींना एक तास भेटू देण्यात आलं. तेव्हांही आईने रेहानाला फाशीबद्दल सांगितलं नसल्याचं पत्रातून कळतं. पुढे या शिक्षेविरुद्ध जागतिक मोहीम आणि 20,000 सह्या पुढे आल्यावर शिक्षा ऑक्टोबरपर्यंत टळली.

तिथे, मयताच्या कुटुंबाने खुन्याकडून रोख भरपाई पत्करली तर फाशी रद्द करण्याची तरतूद आहे. इराणी न्यायमंत्र्यांना या ‘सुखांताची’ आशा होती. पण मयताच्या कुटुंबाने ती भरपाई नाकारली, आणि अखेरीस रेहानाला चार दिवसांपूर्वी फासावर लटकवलं.

‘त्या’ शेवटच्या भेटीनंतर रेहानाने आपल्या आईला, शोलेहला लिहिलेल्या या शेवटच्या पत्रात मन मोकळं केलंय.

प्रिय शोलेह,

क़िसा कलमांना सामोरं जायची पाळी आल्याचं आज मला कळलं. माझा ग्रंथ आटोपतोय, आणि हे तूच मला कळवू नयेस, हे मला लागलंय. मला याची कल्पना यावीशी तुला वाटत नाही? तुझ्या आणि बाबांच्या हातांवर ओठ टेकवायची ती माझी एकुलती संधी तू का घालवलीस?

या जगात 19 वर्षं सुरळीत गेली. त्या काळरात्री खरंतर माझंच मरण यायला हवं होतं. माझा देह एखाद्या रस्त्यात पडला असता, पोलीस तुला ओळख पटवायला घेऊन आले असते, आणि तिथेच तुला माझ्यावर बलात्कार झाल्याचंही कळलं असतं. माझ्या खुन्याकडे सत्ता-संपत्ती असल्याने तो निर्धास्त सुटला असता, आणि तूही उरलं आयुष्य लाजेत आणि त्रासात घालवून मेली असतीस. प्रश्नच मिटला!

पण इथेच घात झाला. माझा देह रस्त्यावर पडला नाही, तो जिवंतपणीच एविन जेलच्या थडग्यात- तिथल्या कोठडीत सडला, आणि तिथूनही शहर-ए-रायच्या कारागृहात रवाना झाला. आपण सगळं स्वीकारून निमूट रहावं. मृत्यूपलिकडेही आयुष्य आहे हे तूही जाणतेस.

आपण या जगात काहीतरी अनुभवायला, शिकायला येतो, आणि प्रत्येक जन्माचा एक हेतू असतो ही तुझीच शिकवण आहे. मी हे शिकले, की आपल्याला प्रसंगी लढावं लागतं. माझ्यावर चाबूक ओढणार्‍या माणसाला थोपवायला एक गाडीवाला पुढे आला, आणि तोंडावर चाबकाचा फटका खाऊन तोच जिवाला मुकल्याचं तू मला सांगितलंस. एखाद्या तत्वासाठी जीव ओवाळायचीच ती शिकवण होती.

शाळकरी वयातही, “संघर्षाच्या-तक्रारींच्या प्रसंगातही बाईने बाईसारखं राहावं” हे तू शिकवलं होतंस. आमच्या वर्तनाकडे तुझा किती रोख असे हे आठवतंय ना? तुझा अनुभवच चुकीचा होता. मी गोत्यात पडले तेव्हां ही शिकवण माझ्या कामी आली नाही. कोर्टात सगळ्यांसमोर मला सराईत खुनी आणि गुन्हेगारासारखंच रंगवलं गेलं. मी टिपं गाळली नाहीत. मी रडले-भेकले नाही, कारण कायद्यावर माझा विश्वास होता.

माझ्यावर करूनसवरून साळसूद असल्याचा ठपका पडला. आठव, मी डासांनाही मारत नसे, झुरळांचीही शेंडीच पकडून त्यांना लांब टाकत असे. पण सगळ्यांसमोर मी खुनी ठरले. जनावरांशी माझी धिटाई पुरुषीपणा समजली गेली, पण मला पुरुषी ठरवतांना माझी लांबलचक-रंगलेली नखं पाहायची तसदीही जजसाहेबांनी घेतली नाही.

अशा न्यायमूर्तींकडून न्यायाची अपेक्षा करणारा खरंच प्रचंड आशावादी असावा. त्यांना हे जाणवलंच नाही की माझे हात एखाद्या खेळाडूसारखे घट्टे पडलेले नाहीत. ज्यावर प्रेम करायला तू मला शिकवलंस, त्या देशाला मी नकोशी झाले होते. चौकशीदरम्यान नाही-नाही ते शेलके शब्द मला रडवत होते तेव्हांही माझ्यासाठी कुणीच धावून आलं नाही. माझ्या सौंदर्याची शेवटची खूण- माझे केस भादरल्यानंतर- मला 11 दिवसांचा एकांतवास फर्मावण्यात आला.

शोलेह- हे वाचून रडू नकोस. तुरुंगाच्या पहिल्या दिवशी एका म्हातार्‍या शिपायाने माझ्या नटव्या नखांसाठी मला मारलं, मी समजून चुकले की या युगात ना देखणेपणाची किंमत आहे, ना वैचारिक सौंदर्याची, ना सुंदर अक्षराची, ना दृष्टिसौंदर्याची, ना मंजूळ आवाजाची.

आई, माझी विचारसरणी बदलल्येय, पण त्यात तुझी चूक नाही. हे लांबणारं मनोगत मी एकांच्या हवाली करत आहे, जेणेकरून तुला न कळवता मला संपवलं, तर हे तुझ्यापर्यंत पोचावं. माझी एव्हढीच एक खूण तुझ्याकडे राहील.

मरण्यापूर्वी एकच मागते. हा एक हट्ट तुला जमेल तसा, आणि जमेल तितका पुरव. हा हट्ट या जगाकडे, या देशाकडे आणि तुझ्याकडे करत आहे. तो पुरवायला तुला वाट वाकडी करावी लागेल.

ही शेवटची इच्छा लगेच लिहीत आहे. न रडता ऐक. हे माझं मागणं कोर्टापर्यंत पोचव. तुरुंगाधिकार्‍यांच्या मंजुरीशिवाय हे असलं पत्र बाहेर पडू शकणार नाही, म्हणून तुला पुन्हा माझ्यापायी त्रास होईल. पण या एका मागणीसाठी तुला हातही पसरावे लागले तरी माझी हरकत नाही. माझा हा हट्ट पुरवायला हात पसर, पण माझ्या जिवाची भीक मागायला हात पसरू नकोस.

माझे आई, प्राणापलिकडचा माझा तो हट्ट हा आहे, की मला मरून मातीत सडायचं नाही. माझ्या डोळ्याची किंवा तरूण हृदयाची माती होऊ नये. मी फासावर गेल्यागेल्या माझं हृदय, मूत्रपिंड, डोळे, हाडं, वापरता येण्याजोगा एकूण एक अवयव गरजूंकडे पोचता व्हावा. माझे अवयव पावलेल्यांनी मला ओळखावं, माझ्यावर फुलं उधळावीत किंवा माझ्यासाठी गार्‍हाणं मागावं अशीही माझी इच्छा नाही.

मी मनापासून तुला सांगतेय, माझं थडगं बांधून त्यावर रडत-कुढत बसू नकोस. मी गेल्याचे काळे कपडे घालू नकोस. माझा पडता काळ विसरायचा प्रयत्न कर. मला वार्‍याच्या हवाली कर.

जगाने आपल्यावर प्रेम केलं नाही. माझ्या नशिबाशी त्यांना देणंघेणं नव्हतं. मी नशिबावर हवाला सोडून मृत्यूला कवटाळतेय. देवाच्या कचेरीत मी इन्स्पेक्टरांवर फिर्याद भरणार आहे. इनस्पेक्टर शामलू, कनिष्ठ न्यायमूर्ती, सर्वोच्च न्यायालयातले न्यायमूर्ती… जिवंत असतांना मला मारणार्‍या, मला ओरबाडणार्‍यांवर मी फिर्याद करणार आहे.

नियंत्याच्या दरबारात मी डॉ. फ़र्वन्दींवर, क़ासेम शाबानींवर, जाणते-अजाणतेपणी, खोटारडेपणाने माझे हक्क तुडवणार्‍या, आणि आभासाला वास्तव मानून न्याय सुनावणार्‍या सर्वांवर खटला भरेन.

माझे कोमलहृदयी माते, त्या जगात आपण फिर्यादी असू, आणि इथे फिर्यादी असलेले तिथे आरोपी असतील. पाहूयात, देवाच्या मनात काय आहे. मला तुझ्या कुशीत मरायचं होतं. I love you.

————

मूळ फार्सितल्या ह्या पत्राचा हा इंग्रजी अनुवाद.

Hanged Iranian woman’s last letter to her mother: Please don’t cry – Firstpost

आयुष्याचा निर्णय कुणाचा ?

🦋 आयुष्याचा निर्णय कुणाचा ? 🦋

सुप्रसिद्ध लेखक देवदत्त पटनाईक ह्यांचं एक सुंदर पुस्तक ” द गर्ल हू चोज्” रामायणातल्या सीतेच्या भूमिकेला प्रकाशात आणणारं हे तासाभरात वाचून होणारं पुस्तक, परंतु जणूकाही आपल्या सर्वच समस्यांचे उत्तर देऊन जाते.

आपल्या समस्यां काय? आपल्याला जे मिळते ते आपल्याला मान्य नसल्याने होणारा त्रास म्हणजे आपल्या सर्व समस्यांचे मूळ. जीवन हे एक चक्रात सुरु असते. कधी चांगले तर कधी वाईट प्रसंग येत असतात. जे वाईट भासते ते व्हायलाच नको अशी आपली धारणा असल्याने त्याचा आपल्याला त्रास होतो. पण जास्त त्रास होतो जेव्हा आपण जे आपल्याला नकोसं असतं त्याचा दोष दुसऱ्या कुणाला तरी देत असतो.

आपला समज असा आहे की ” *मी स्वतःसाठी वाईट कसे निवडणार”?* त्यामुळे जे होत आहे त्याला दुसरे कुणीतरी, किंवा नशीब आणि देव तरी कारणीभूत आहे. आणि असा विचार करून आपण जास्तच दु:खी होतो.

रामायणात सीतेच्या परिस्थितीला आणि भोगाला रावण आणि रामालासुद्द्धा कुठे ना कुठे कारणीभूत ठरवले जाते. पण खरंच तसे होते का?

पटनाईकांनी सीतेने केलेले पाच निर्णय संपूर्ण रामायणाला आणि सीतेच्या भोगाला कसे कारणीभूत ठरले ते आपल्या समोर ठेवले आहे.

ते पाच निर्णय असे :

१. रामाला वनवास ठोठावला गेल्यावर सीतेने त्याच्यासोबत वनवासात जायचा निर्णय स्वतः घेतला.

२. लक्ष्मणाने निक्षून सांगितले असतांनाही तिने रावणाला भिक्षा द्यायला लक्ष्मणरेषा ओलांडण्याचा निर्णय घेतला.

३. जेव्हा हनुमानाने सीतेला लंकेतून चलण्याचा आग्रह केला तेव्हा सीतेने निर्णय घेतला की रामाने तिथे येऊन रावणाचा पराभव करून तिला नेल्याशिवाय ती अयोध्येला परतणार नाही.

४. रावणाला हरवल्यावर रामाने सीतेला सांगितले की त्याने आयोध्येची आणि कुळाची मर्यादा राखली, आता सीता तू कुठेही जायला मोकळी आहे. त्यावेळी सीतेने रामासोबत जायचा निर्णय घेतला आणि त्यासाठी अग्निपरीक्षा देण्याचाही निर्णय घेतला.

५. सरते शेवटी जेव्हा लव- कुश भेटल्यावर आणि जनमानसाने कौल दिल्यावर रामाने सीतेला अयोध्येला परत चलण्याची विनंती केली, त्यावेळी सीतेने भूमीत परत जाण्याचा निर्णय घेतला.

ह्या सर्व निर्णयामागचे कारणं कुठलीही असोत, पण अधिकांश वेळी सीतेला निर्णय घेण्याचा अधिकार होता.

त्याचप्रमाणे आपल्या आयुष्यात होत असलेल्या अधिकांश घटनाक्रमांमध्ये आम्हाला निर्णय घेण्याची संधी मिळते. त्या वेळी आपण कुठला निर्णय घेतो हे आयुष्यातल्या पुढच्या घटनांना कारणीभूत ठरते.

तुमची पत्नी तुम्हाला हवं तशी वागत नाही? पण लग्न करताना तुम्ही तिची निवड केली होती… कुठल्या कारणाने ? ती सुंदर दिसते ? शिकलेली आहे ? पैसा कमावते ? व्यवस्थित रहाते ? स्मार्ट आहे ? स्टाइलिश आहे ? ती तुम्हाला आवडली होती, पण त्यावेळी तिने तुमच्या इच्छेप्रमाणेच वागायला हवं अशी अट तुम्ही ठेवली होती का ?

तुम्हाला नोकरीत हवा तेवढा पैसा मिळत नाही. पण ज्यावेळी शाळेत आणि कॉलेजला अभ्यासात मेहनत करायची वेळ होती त्यावेळी तुम्ही पूर्ण मेहनत करायचा निर्णय घेतला होता का? की त्यावेळी दोस्तांसोबत वेळ घालवायचा निर्णय तुम्ही घेतला होता? नोकरीत बढतीसाठी नवनवीन शिकायची आवश्यकता असते हे माहीत असतांना तुम्ही मेहनत घेतली की दिवसभर काम करून थकून जातो म्हणून सोडून दिलं ?

आणि ब्लड प्रेशर वाढणे चांगले नाही, डायबिटीसमुळे डोळे आणि किडनी खराब होतात, सिगरेटी आणि तंबाखू सेवनाने आजार होतात इत्यादींची संपूर्ण जाणीव असतांना तुम्ही शारीरिक आणि मानसिक स्वास्थ्याची काळजी घेण्याचा निर्णय घेता का… ?

आपलं आयुष्य कसं असावं हा निर्णय घेण्याचा अधिकार प्रत्येकाला असतो. जे विद्यार्थी आई वडिलांनी पसंतीचं करीयर करू दिलं नाही म्हणून आपल्या अपयशाचे खापर त्यांच्यावर फोडतात. तसंच घरच्यांचा विरोध असतांनाही व्यसनं करतात, आपल्याच पसंतीचा जोडीदार आणतात. ह्यावरून एक गोष्ट स्पष्ट आहे की, *आपल्याला जेथे सोईस्कर असते तिथे आपण आपले निर्णय घेतो आणि इतर ठिकाणी आपल्या त्रासाचा किंवा अपयशाचा दोष दुसऱ्यांना देतो.*

रामायणाच्या ह्या वेगळ्या पैलूला आपल्या घरात जरूर जागा द्या. त्रास असतांना देखील आयुष्यातली संतुष्टी वाढेल आणि मुलांनाही जीवनाचा एक आवश्यक पहेलू देता येईल. 🦋🍁🦋

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Group)

जायचं का परत खेड्याकडे?

दोन्ही जावई आज टीव्ही वर झळकले पण सासऱ्यांच्या जीव मात्र नखात आला. एकीकडं एका जावयाने कांद्याचं विक्रमी उत्पन्न काढलं म्हणून सरकारकडून बक्षीस मिळालं तर दुसरा जावई एल्फिन्स्टन ला झालेल्या चेंगराचेंगरीतून जेमतेम वाचला. पोरीनं बसून खावं म्हणून तिला मुंबईला कामाला असलेला मुलगा पहिला. दुसरीला मात्र नाईलाजास्तव एका शेतकऱ्याला दिली ते पण तिला काम करावं लागणार नाही या बोलीवर.

पहिली जिला सुखात राहावी म्हणून मुंबईत दिली तिचं काही नवऱ्याच्या पगारात भागेना. पगार चांगला होता आणि वेळच्या वेळी वाढत पण होता पण महागाई काय जवळ येऊ देत नव्हती. नवरा 6 ची ट्रेन पकडतो म्हणून हिची धावपळ 5 पासूनच. धावपळ करूनदेखील काही ताजे नव्हतेच मिळत खायला. गटारावरच्याच भाज्या. पगारात भागत नाय म्हणून मग शिवण मशीन. त्यात पण जास्त पैसे मिळेनात म्हणून मग आणखी असले छोटे मोठे उद्योग करत बस. नवरा काय 9 वाजेपर्यंत पोचायचा नाही रात्री. पोचल्यावर लोकलच्या गर्दीचा सगळा राग बायको आणि पोरांवर. घरात ना कसला संवाद ना शांती. पोरांना इंग्लिश शाळेत टाकलं पण नाव सोडून त्यातही काही विशेष नव्हतंच. आणि तरीही फी मात्र डोळे पांढरे करणारी. यात्रेला, लग्नाला, सणाला गावाला येणं जवळपास बंदच झालं होतं. कारण?? एक असेल तर सांगावं.

दुसरीला नाईलाजास्तव शेतकऱ्याला दिलेली. जेमतेम 3 एकर जमीन. पण मागच्याच महिन्यात पोरानं विक्रमी उत्पादनासाठी कृषी पुरस्कार पटकावला. रोज ची 4 माणसं हाताखाली असतात. शेजाऱ्याची 3 एकर जमीन करायला घेतलेली. काम पडतं थोडाफार पण झोप लागते शांत. पोरं तालुक्याच्या चांगल्या शाळेत जातात. शेत चांगलं पिकतं तरी खूप जास्त पैसे मिळतात असं काही नसलं तरी खर्च भागून उरतातच. भविष्याची पुंजी. कष्ट आहेत पण दगदग नाही. ज्या पोटासाठी मरमर करायची त्यात वेळच्या वेळी तुकडा जातो हे महत्वाचं. सगळे सण, सगळे कार्यक्रम अगदी भपकेबाज नाही पण नटून मिरवते ती पण. कसं जगल्यासारखं वाटतं.

कशासाठी होता शहराचा अट्टाहास? जास्त पैसे, सुख, शांती, समाधान, काम नको जास्त, मुलांचं शिक्षण, पुढच्या पिढ्यांचं कल्याण. जास्त पैसे मिळतात पण मग उरतात किती? सुख-शांती-समाधान म्हणजे काय हे कळण्याइतका तरी असतो का वेळ? 4 तास रेल्वे मध्ये लोंबकळत थांबणं तेही ज्यात श्वास घेऊन घाम यावा इतक्या गर्दीत. असा कितीसा फरक पडतो आजकाल गावच्या आणि शहरातल्या शिक्षणात. पिढी घडतेय तिथे कि बिघडतेय हा मुद्दा उरतोच. थांबा थांबा. याचा अर्थ शहरात जायलाच नको गावातच बरंय. शहरातच प्रॉब्लेम आहेत गावात नाहीत असं नव्हे. म्हणायचं इतकंच आहे की तुच्छतेने बघावं इतकं वाईट आहे का गावात राहणं? गावी राहणं म्हणजे काय मागासलेपण आहे का? सुख समाधान नाहीच का तिथे? शहरात 10बाय 10 च्या खोलीत राहणारांनी गावाला आल्यावर गावाकडचे येडे आणि आपणच शहाणे असा समज का करून घ्यावा? जेमतेम 10 वि झालेल्या मुलीच्या बापानेपण नाक मुरडावे एवढ वाईट काय आहे शेतकऱ्यांत? “जय जवान जय किसान” चा “नको जवान नको किसान” का झाला? जास्त अपेक्षा, मोठी स्वप्न असण्यात गैर काहीच नाही. पण कधीकधी आपल्याला नक्की काय हवय आणि नक्की आपण कशाच्या मागे पळतोय याची सांगडंच बसत नाही. उदाहरणार्थ, हवं असतं आयुष्यात स्थैर्य आणि समज असा की जास्त पैसे असलं की ते येतं. आणि मारतो उड्या बिचारा या कंपनीतून त्या कंपनीत. मुलांना “चांगलं” शिक्षण हवं असतं म्हणून मग इंग्लिश माध्यम, वरून सकाळ संध्याकाळ क्लास…. ते बिचारं पोर विचार करायचं, स्वतः शिकायचं विसरूनच जातं आणि मग पुढे 12 वी ला 85% घेणारा पदवीला 40 वर येतो. मुलीला त्रास होईल म्हणून मोठं कुटुंब, एकत्र कुटुंब नको असतं. पण मग कितीही आजारी पडलं तरी पाणी देणारं पण कोणी घरात नसतं. सगळी कामे एकटीलाच पहावी लागतात. आणि यात जास्त त्रास होतो पण हा त्रास बोलताही येत नाही कारण स्वतःच्या हाताने तो ओढवून घेतलेला असतो. याचबरोबर शहरात स्त्रियांना जास्त स्वातंत्र्य आणि हक्क आहेत असा एक समज जनमानसात प्रचलित आहे. परंतु work force participation हे ग्रामीण भागात जास्त आहे असेच आकडेवारी दाखवते. स्त्रियांचे Political participation देखील ग्रामीण भागातच जास्त दिसते. ग्रामीण स्त्रिया स्वतः प्रत्यक्ष काम करून आर्थिक हातभार लावत असल्याने आर्थिक स्वायत्तता देखील त्यांना जास्त आहे. काही प्रमाणात या गोष्टी qualitatively शहरी भागात जास्त असतील पण quantitatively ग्रामीण भागातील महिलांचा आर्थिक resourcefulness जास्त आहे हे मान्य करावे लागेल. रायगड जिल्ह्यातील संगमेश्वर येथील सरपंच महिलेने जिल्हाधिकारी, तहसीलदार यांच्यासोबत जमीन अधिग्रहनाबाबत केलेली bargaining पाहिली आणि ग्रामीण भागात भरीव महिला सबलीकरण होतंय यावरचा विश्वास आणखी दृढ झाला.

वरील उदाहरणावरून दिसून येतंय की मृगजळाला भुलून लोकं शहराकडे पळतायत आणि मग झालेला अपेक्षाभंग दाखवता देखील येत नाही. आणि खरं तर थोडं अंतर्मुख होऊन पाहिलं तर ते सगळं गावात देखील कमीजास्त प्रमाणात साध्य होऊ शकतं. त्यासाठी नक्की काय हवंय आणि जे करतोय त्यातून नक्की तेच मिळतंय का हे पहावं लागणार आहे. शहरात झगमगाट आहे आणि प्रदूषण पण.  शहरात सुविधा आणि तणाव पण. शहरात पैसे जास्त मिळतात आणि तितकेच खर्च पण होतात. शहरात वस्तू हव्या त्या मिळतात पण माणसं तूटतात. शहरांना पर्याय नाही हेही मान्य पण याचा अर्थ गावात राम नाही असा होत नाही. जे गावात मिळत नाही त्यासाठी नक्की शहराकडे वळा पण जे फक्त मिळतंय असं वाटतं पण प्रत्यक्ष मिळत नाही त्यासाठी मात्र अट्टाहास नको. सगळ्यांना शहरात जाणं शक्य नाही. आणि हळू हळू सगळ्या सुविधा गावापर्यंत पोचल्या आहेत. आता गरज आहे ती ग्रामीण भागात रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करणे. शेतीला जोडधंद्यांची जोड, अन्नप्रक्रिया उद्योग, सेवा क्षेत्राचा ग्रामीण भागात विस्तार, MIDC, आधुनिक शेती यामध्ये रोजगारास बराच वाव निर्माण होऊ शकतो.

शहरातील STANDARD OF LIVING च्या जवळपास 70% ग्रामीण STANDARD OF LIVING पण झाले आहे. आता गरज आहे ती या सगळ्या गोष्टींकडे बघण्याची मानसिकता बदलण्याची. यात मुलींचा आणि त्यांच्या आई वडिलांचा रोल महत्वाचा आहे. शहरातला नवरा असावा अशी अपेक्षा असावी, अट्टाहास नको. PEAK HOURS ला रेल्वे मध्ये लोम्बकळणाऱ्या आणि ट्राफिक मध्ये 2-2 तास गाडी कमी चालवणाऱ्या व ब्रेक जास्त मारणाऱ्यांपेक्षा ठिबक करून शेत पिकावणारा जास्त QUALITY LIFE जगतो हे कुठेतरी मान्य करावं लागेल. यासाठी सर्वात प्रथम शेतकऱ्यांना त्यांचा जुना social status मिळवून दिला पाहिजे. “शेती उत्तम” हे जुन्या काळात का प्रचलित झाले याकडेही थोडे लक्ष वेधावे लागेल. सुख, समाधान, यश या गोष्टींचे नव्याने अर्थ लावावे लागतील. जगण्याकडे आणि एकूणच सगळ्या गोष्टींकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलावा लागेल. Materialism(भौतिकवाद) आणि spiritualism(अध्यात्मवाद) यांचा मेळ घालता आला पाहिजे. त्याचबरोबर गावांना शहाराप्रमाणे लोकांना स्वप्न दाखवता आलं पाहिजे. ग्रामीण भागात आज काही प्रमाणात स्वप्नांचे पंख छाटायचं काम होतं त्यात बदल झाला पाहिजे. ग्रामीण भागाने स्वतःची अशी एक “चांगल्या जीवनाची” व्याख्या करायला हवी. आणि मग थोडंस नवीन पद्धतीने तिचं marketing करायला हवं. तरच ग्रामीण जीवन येणाऱ्या पिढ्यांसाठी आकर्षक ठरेल.

एवढं केलं तरी आपल्या, भारताच्या आर्थिक, राजकीय, सामाजिक आणि मानसिक प्रश्नांची उत्तरे मिळतील. सगळ्याच गोष्टी सगळ्यांना पटतील असं मुळीच नाही. पण काही गोष्टींवर विचार करायची वेळ आलीय हे नक्की.

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Group)

झप्पी : प्यार की…

प्रेम ही व्यक्त करण्यासारखी भावना आहे. नात्यात प्रेम व्यक्त करता आलं आणि ते झालं, तर नातं वाढीस लागतं. त्यामध्ये आपुलकीचे बंध जुळू लागतात. कृतीतून किंवा मनांमधून प्रेम व्यक्त केल्यानंतर जोडीदाराला हायसं वाटतं.

image_two

आपल्यावर प्रेम करणारं कुणीतरी सोबत आहे, ही भावना त्याला किंवा तिला सुखावून जाते. मात्र, जोडीदाराला अनेकदा गृहीत धरलं जातं. काहींना प्रेम व्यक्त करणं, आपल्या भावना जोडीदारापर्यंत पोचवणं जमत नाही.हीच गोष्ट नात्याला मारक ठरण्याची शक्य ता असते. असं होऊ नये म्हणून स्वतःचे काही नियम महत्त्वाचे आहेत. आता यासाठी काही केसस्टडी नाही. साध्यासुध्या टिप्स आहेत. पाहा तर अजमावून…

• एकमेकांना वेळ देणं सगळ्यांत महत्त्वाचं.
• कामानिमित्त दोघंही व्यग्र असतात हे मान्य; पण त्यातल्या त्यात वेळ काढणं आवश्य क.
• तू माझ्यासाठी किती महत्त्वाचा किंवा महत्त्वाची, हे जाणवून द्या.
• काम आपल्यासाठी आहे, कामासाठी आपण नाही, हे लक्षात घ्या.
• ऑफिसचं काम, शेड्यूल, ताण हे नात्यांमध्ये येता कामा नये.
• रोजच्या छोट्या-छोट्या मेसेजमधून प्रेम व्यक्त करता येईल.
• कधीतरी जोडीदाराला ऑफिसमधून अचानक न्यायला जा.
• रात्री झोपण्यापूर्वी थोडावेळ का होईना गप्पा मारा.
• साध्या मिठी मारण्यातून आणि जवळ घेण्यातूनही प्रेम व्यक्त करता येतं.
• जोडीदाराचा स्पर्श सगळ्यांत जास्त सुख देणारा असतो.
• जोडीदार कंटाळला असेल, कामानं त्रस्त असेल, तर फक्त “प्यार की झप्पी’ द्या…
• नात्यात बोलण्यापेक्षा ऐकणं महत्त्वाचं असतं.
• अनेकदा काही परिस्थितीत जोडीदाराला सल्ले नको असतात.
• समोरच्यांनी फक्त आपलं ऐकून घ्यावं, अशी इच्छा असते.
• मार्ग काढण्यासाठी जोडीदाराला मोजकाच सल्ला द्या, आधी त्याचं ऐकून घ्या.
• नात्यात नुसतं प्रेम असून उपयोगाचं नाही, ते व्यक्त करता आलं पाहिजे.

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

कारगिल : विश्वासघातावर शौर्याचा विजय..!!

२२ दिवस चाललेल्या लढाईनंतर १८ ग्रेनेडियर्स ने १२ जून १९९९ ला तोलोलिंगवर विजय प्राप्त केला.ह्यांत एक असाही सैनिक लढला होता ज्याचे लग्न होउन १५  वा दिवस उजाडण्याआधीच, तोलोलिंगसाठी झुंजत होता.पुढे ह्याच बटालियनला, टायगर हिल भारताच्या ताब्यात आणण्याची कामगिरी सोपविण्यात आली. कमांडिंग ऑफिसर के.ठाकुर ह्यांनी तरुण सैनिकांची ‘घातक तुकड़ीे’तयार करुन; चमत्कारापेक्षा किंचितहि कमी नसलेली कामगिरी सोपवली.टायगर हिलवर चढ़ाई करायची असलेल्या बाजुने कोणी  कधीही गेले नव्हते. पाकिस्तानी तर स्वप्नातही विचार करु शकत नव्हते कारण पादाक्रांत करायची होती एक १००० फुटांची उभी भिंत;जी चढ़ल्यावर समोरच बंकर बनवुन स्वागतासाठी आतुर झालेला शत्रु असणार होता.

“२ जुलै १९९९  ला सुर्यास्त होताच आम्ही टायगर हिल टॉपवर चढ़णे सुरु केले.दोरीच्या सहाय्याने व साथीदारांच्या मदतीने ३ दिवस २ रात्र,एक-एक पाउल जपुन पुढे टाकत,भल्यापहाटे लक्ष्याजवळ पोहचलो.बंकरमध्ये सुरक्षित बसलेल्या शत्रुला फायदेशीर ठरणारा वादळी बर्फाळ वारा,दाट धुके तसेच हवेतील ऑक्सिजनच्या कमतरतेमुळे; प्रत्यक्ष शत्रुची गाठ पडण्याआधीच निसर्गासोबत,प्रत्येक श्वासासाठी आमचा संघर्ष चालु होता.

पुढे पाऊल टाकणार तोच आमच्यावर गोळ्यांचा वर्षाव सुरु झाला.पुढे सरकणार्या मार्गाच्या दुतर्फा असणारे शत्रुचे बंकर,काळोख व दाट धुके ह्यांच्या एकत्रीकरणाने आम्हाला दिसु शकले नव्हते. आमचा सर्वनाश करायला,जवळपास ५ तास हा गोळ्यांचा पाऊस पाकिस्तान पाडत होता. १०:३० झाले तरीही संख्याबळाचा  पत्ता मात्र शत्रुला लागत नव्हता. ११ वाजता रेकी करायला दहा बंदुकधारी आले.ते फायरिंग रेंजमध्ये येण्याची वाट बघत बसलेल्या आम्ही, त्यातील आठ उडवले.दोन जख्मी होउन निसटले व आमची जागा, संख्या, हत्यारे ई. माहिती वरिष्ठांना सांगून;नवीन रणनितिसह फक्त सात भारतीय जवानांवर मात करण्यासाठी सत्तर पाकिस्तानी सैनिक चाल करुन आले.

उंचीचा फायदा घेत,गोटे ढकलत,अधुनमधुन गोळीबार करत; जवळ येत होते.खालून ताज्या तुकडिची कुमक व गरजु साहित्याचा पुरवठा शक्य नसल्याने; दारुगोळ्याची कमतरता जाणवत होती.तरीही आमच्या बंदुका उत्तरे देण्यासाठी सज्ज होत्या.त्यांनी धावा बोलताच, आम्हीही तुटुन पडलो.घमासान गोळीबारी,हाथा-पायीनंतर पस्तीस गनिम संपले पण दुर्दैवाने आमचे सर्व सोबती मारले गेले.

गंभीर जखमी होउन खाली कोसळलो;तरीही त्यांच्या हालचाली समजत होत्या,गोष्टी ऐकु येत होत्या. हे घूसखोर एकत्र जमावेत म्हणजे एकाच धमाक्यात जास्तीत जास्त खलास होतील.समोर पाशवी मानसिकतेचे विरोधक शहीद भारतीय सैनिकांना लाथा घालत होते.गोळ्या मारल्यावर त्यांना घाणेरड्या शिव्या  हासडतांना बघुन,मनातल्या मनात रडतही होतो आणि रणनितिपाई आहे तसाच पडुनही राहिलो. ५०० मीटरवर असलेल्या MMG चे लोकेशन हे त्यांच्या मष्को घाटीतील त्याच्या  सहकार्यांना सांगून,एका पकिस्तान्याने आमची पोस्ट उध्वस्त करायला सांगितली. शिखरावर आधीच त्यांचे बंकर होते आता घाटीतुनही जर हल्ला झाला तर मधल्या भागातील भारतीय सैनिक नक्कीच मरणार.हल्ल्याची बातमी घेऊन MMGपोस्टला काहीही करून मला पोहचवण्यासाठी, परमेश्वराचा धावा सुरु होता.एक जण बंदुका हिसकायचा तर दूसरा गोळ्या घालायचा. आजुबाजुच्या दोघानंतर मलाही खांद्यात,पायात,जांघेत गोळ्या मारल्या.सार अंग थरारुन गेलं तरी मी आपला पडुनच.

जखमांत भर पडुनही आत्मविश्वास मात्र कायम होता.डोक्यात व छातीत सोडुन कुठेही गोळी चालवली,अगदी माझा पाय जरी कापुन नेला तरीही चालेल.पुढ़च्याच क्षणी एक गोळी नेमकी छातीवर आदळली;पण लागली मात्र खिशातल्या पाकिटावर, जिथे ५ – ५ ची गोळा झालेली नाणी होती. कुठलीच नवी इजा न करणारा  जोरदार झटका बसल्यावर जाणवले की यातुनही मी वाचल्यामुळे आता मला कोणताही शत्रु मारु शकणार नाही.

दुसरयाच क्षणी एक पाठमोर्या सैनिकावर ग्रेनेड फेकला,जो नेमका मागच्या बाजुने असणाऱ्या ओवरकोटच्या टोपीत अडकला.हे समजून ग्रेनेड काढ़ेपर्यंत;बॉम्ब ने आपले काम जबरदस्त धमाक्याने पूर्ण केलेही होते.एकच गोंधळ माजला.कोणी म्हणे ‘ह्यांतील एखादा अजूनही जिवंत आहे’, तर कोणी ओरडले ‘हयांची फौजच आली’.माझ्या दिशेने येणाऱ्या एकाची रायफल हिसकुन,एका हातानेच केलेल्या अंधाधुंद गोळीबारात,चौघांना मसणवाट्यात धाडले.

त्याच हाताच्या मदतिने घासत-सरपटत,एक दगडामागे लपलो.गोळ्यांची एक फ़ैर झाडुन लगेच शेजारच्या दगडामागे पोहचलो आणि पुन्हा फायरिंग.आता मात्र सैन्य आल्याची पक्की खात्री पटल्याने शत्रुचे धाबे दणाणले.घूसखोर पाकिस्तानी सैन्याने एवढाच पराक्रम  दाखवला की लगेच पळत सुटले;एकदाही मागे वळून पाहिले नाही की हे करणारा तर केवळ एक भारतीय सैनिक आहे.

पण MMG वर होणाऱ्या हल्याचा निरोप नेणे अजूनही बाकी होते.आजु-बाजूला जर कोणी होते तर ते माझे धारातिर्थि पडलेले साथी.कोणाच्या डोक्यातुन गोळी आरपार झालेली तर कोणाच्या शरीराची हालात चाळणीसारखी झालेली. भावापेक्षाही प्रिय मित्रांचि ही अवस्था पाहुन मनाचे बांध फुटले. वाहणारे डोळे पुसुन उठलो ते ह्यांचे बलिदान वाया जाउ देणार नाही,हा इरादा घेउनच.

तुटलेला हात सोबत घेऊन कशाला फिरायचा,म्हणुन हाताला झटका मारला.मात्र तो कातडयासोबत अजूनही जोडलेला असल्याने,निघाला नाही.त्याला मानेजवळ बांधला. घायाळ होउन प्रचंड झालेल्या; रक्तस्रावामुळे निट शुद्धही नव्हती.धड़ चालणही होत नव्हतं.घसरत-घसरत जरा पुढे सरकलो.नाल्याच्या उतारावरुन एकदम घरंगळत खाली गेलो;कुठे चाल्लो ते मात्र समजतं नव्हतं.MMG कड़े जाणारे आमचे अधिकारी कॅ.सचिन निम्बाळकर व ले.बलवान सिंह दिसले.त्यांना हाका मारल्या. नाल्यातुन उपसुन मला वर काढ़ल्यावर,होणाऱ्या हल्याची माहिती एकदाची सांगूनच टाकली.ते सावध झाले.माझी कामगिरी बजावुन झाली होती.जबाबदारीचे ओझे उतरल्याने मनाला हायसे वाटतं होते.

स्ट्रेचर ने मला खाली न्यायला पाच तास लागले.जिथे कमांडिंग ऑफिसर ठाकुर साहेबांना स्पष्ट सांगितले की मी तुम्हाला ओळखु शकत नाहिये;तरी सुद्धा माहिती व आपबीती मात्र जशीच्या तशीच सांगितली.त्यांनी लगेच राखीव असलेल्या ब्राव्हो तुकडीला रवाना केले आणि भारताने,शत्रुकडुन हिसकावुन घेतलेल्या टायगर हिलवर पुन्हा एकदा तिरंगा डौलाने फडकला.”हे शब्द आहेत सुभेदार जोगिन्दर सिंह यादव यांचे.

लष्करात दाखल होणाऱ्या प्रत्येकाला स्वप्नवत असणारी ही कामगिरी. सुबत्तता,खुर्ची,वलय ह्या पिढ़िजात गोष्टिंचे अप्रूप वाटणार्या आपल्या देशात ह्या विराला मात्र अलौकिक शौर्य,असीम त्याग व देशभक्ति हा वारसा वडीलांकडून मिळाला आहे;जे १९६५  व १९७१ च्या लढाईत कुमाऊँ रेजिमेंटकडुन पाकिस्थानविरुद्ध लढले होते.

पहिल्या हल्ल्यातच तीन गोळ्यांनी जायबंदि झालेले यादव,नंतरही ६० फुट चढुन गेले. सरपटत पहिल्या बंकरमध्ये ग्रेनेड फेकून ४ सैनिकांना मृत्युमुखी धाडल्याने गोळीबार थांबला म्हणुन त्यांचे साथी वर येउ शकले.आपल्या दोंन साथीदारांसह दुसऱ्या बंकरकड़े मोर्चा वळवलेल्या जोगिन्दर सिंहांनी, हाथापायी करुन चार सैनिकांना मारले;ज्या संघर्शाची सांगता टायगर हिलवर कब्जा मिळवुनच झाली.

अवघ्या साड़ेसोळाव्या वर्षी आर्मीत भरती होउन राष्ट्ररक्षणाची शपथ घेणाऱ्या सुभेदार जोगिंदरसिंह यादव ह्यांना,वयाच्या १९ व्या वर्षीच परमवीर चक्र मिळाले.पराक्रमाचा शिखरसन्मान,सर्वात कमी वयात मिळवणारे यादव म्हणतात,”मी जखमी होतो,जागोजागी रक्त वाहत होते,भोवळ येत होती तरीही मला ते दुख़णे जाणवत नव्हते कारण जेव्हा  एखाद्या गोष्टिचा जुनून डोक्यावर चढ़तो,तेंव्हा ईतर कुठल्याही गोष्टी केवळ निरर्थकअसतात.माझ्या डोक्यात भारतमाता होती आणि टायगर हिल जिंकून त्यावर रोवायचा तिरंगा होता.बस्स…”
मरणोपरांत परमवीर चक्र जाहिर झाल्यानंतर,चमत्कार होउन हळूहळू प्रकृतीही सुधारु लागली. १५ गोळ्या, तुटुन लोम्बकळणारा हात,ग्रेनेडच्या जखमा व सबंध शरीर रक्तात न्हाऊन निघालेले असतांना; साक्षात काळालाही हरवलेल्या ह्या मृत्युंजयाने लवकरच सैन्यात रुजु होउन देशसेवा सुरु केली.

२६ जुलै-‘कारगिल विजय दिनानिमित्त’-ज्यांच्या त्याग,शौर्य व बलिदानाने आपण सुरक्षित वातावरणात मोकळा श्वास घेऊ शकतो अश्या आपल्या रक्षकांप्रती, असलेली कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठीचा केला गेलेला एक छोटासा प्रयत्न म्हणजे हा लेख.

        सैनिकांचे आयुष्य म्हणजे काय?हे वर्णन करणारे वाक्य,एका शहीद स्मारकावर कोरलेले आहे, “when you go home, tell other people about us. We gave our today for your tomorrow….!”


जय हिन्द..!!
एक आशावादी
केदार गोगरकर
अमरावती.
gogarkarkedar@gmail.com

Skip to toolbar