Tag Archives: स्पंदन

व्यक्तिविशेष: आठवणीतले वपु काळे

Happy Birthday Partner..🎂🎂
आपल्या सर्वांचे लाडके व्यक्तिमत्व, ख्यातनाम साहित्यिक तसेच मराठी साहित्य रसिकांच्या मनावर आजही अधिराज्य गाजवणाऱ्या वसंत पुरुषोत्तम काळे (वपु) यांना जन्मदिनी विनम्र अभिवादन..💐💐🙏🙏

वंदनीय व. पु. काळे ह्यांनी त्यांच्या चिंचोरे गुरुजींना दिलेली गुरुदक्षिणा : [दूरदर्शनवरून प्रसारित झालेली कथा]

“होय, माझ्या कथाकथनाचे, लेखनाचे सर्व श्रेय पुण्याच्या माझ्या चिंचोरे गुरुजींना आहे”!

आपल्या गुरुंविषयी व. पुंनी ही आदरयुक्त भावना व्यक्त केली होती, मार्च १९८२ मध्ये मुंबई दूरदर्शनवरून प्रसारित झालेल्या, “आमची पंचविशी”
ह्या कार्यक्रमामध्ये !

मुलाखत घेतांना, सुधीर गाडगीळ ह्यांनी व.पुंना विचारले होते, “कथा-कथनाच्या क्षेत्रामध्ये आपण सर्वोच्च स्थानी आहात, मग, आपण स्वतःला
स्वयंभू कलाकार म्हणाल कां, यामागे आपले कोणी प्रेरणास्थान आहे ?”

मार्च १९८२ मध्ये दूरदर्शन वरून प्रसारित झालेला हा कार्यक्रम ! सुधीर गाडगीळ ह्यांच्या प्रश्नाला व. पुंनी शांतपणे उत्तर दिले, ते म्हणाले, “मी कधीही
स्वतःला स्वयंभू म्हणणार नाही. माझ्या कथाकथानाचे सर्व श्रेय, मी नेहेमीच माझ्या प्राथमिक शाळेच्या चिंचोरे गुरुजींना देत आलोय !

“पुण्याच्या भांडारकर रोडवरील बाल शिक्षण मंदिर शाळेचा मी विद्यार्थी ! माझी मोठी बहिण रेखाताई, रोज शाळेतून घरी आल्यावर मला, आईला,
आणि माझ्या मावशीला गोष्ट सांगायची. म्हणायची, “आमच्या चिंचोरे गुरुजींनी आज ही गोष्ट सांगितली.”अन

व. पु. म्हणाले, “मी कधी चौथीच्या वर्गात जाईन, असे मला व्हायचे, म्हणजे आम्हाला पण चिंचोरे गुरुजींच्याकडून गोष्टी ऐकायला मिळतील. अन् मी १९४२ मध्ये चौथीच्या वर्गात गेलो. चिंचोरे गुरुजी स्वतः हेडमास्तर, ते केव्हांही वर्गात यायचे आणि चालू असलेला गणिताचा, भाषेचा, इतिहासाचा तास घ्यायचे. तास संपल्यावर ते जायचे, पण, चिंचोरे गुरुजी वर्गात आल्यावर, आम्हां मुलांना खूप आनंद व्ह्यायचा. कारण ते इतिहास शिकवायचे ते गोष्टीच्या माध्यमातून. कविता शिकवायचे ते सुंदरश्या चालीमध्ये म्हणून.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या गोष्टी माझ्या बालमनावर ठसल्या त्या केवळ चिंचोरे गुरुजींच्यामुळेच ! त्यांनी सांगितलेल्या गोष्टी, मी घरी जाऊन आईला आणि मावशीला सांगू लागलो. एके दिवशी माझी आई चिडली, अन् म्हणाली, “गुरुजींच्या नकला करतोस काय ? थांब, उद्या शाळेत येऊन सांगते.”

दुस-या दिवशी माझी आई, मावशी आणि मी शाळेत आलो. माझ्या आईने, चिंचोरे गुरुजींना सांगितले, हा वसंता, रोज घरी आल्यावर तुमची नक्कल
करतो”.

झालं, मला वाटलं, आता चिंचोरे गुरुजी मला शिक्षा करणार. कान धरून उठाबश्या काढायला लावतील, भिंतीकडे तोंड करून उभं रहायला सांगतील.
प्रत्यक्षात तसं काहीच झालं नाही. चिंचोरे गुरुजी माझ्या आईला म्हणाले, “वसंता फक्त गोष्टीच सांगतोय ना ? ठीक आहे, मी बघतो.”

आई, मावशी घरी गेल्या आणि मी मात्र वर्गात गेलो ! त्याच दिवशी एका तासाला चिंचोरे गुरुजी आमच्या चौथी अ च्या वर्गात आले. आम्ही मुलं उभे राहिलो, नमस्ते झालं. तेव्हां चिंचोरे गुरुजी म्हणाले, “मुलांनो, आज मी गोष्ट सांगणार नाही, तुमच्या वर्गातला हा वसंत काळे गोष्ट सांगणार आहे. माझी तर भीतीने गाळण उडाली, सकाळी शिक्षा चुकली, ती आत्ता होणार, असं वाटलं. मी घाबरलो. जागेवरच उभा राहिलो, गुरुजी म्हणाले, ये वसंता, पुढे ये ! हाताची घडी घालून, मी पुढे जाऊन उभा राहिलो. गुरुजींनी माझ्या पाठीवर हात ठेवला अन् म्हणाले, “घाबरू नकोस, कुठली गोष्ट सांगतोस “? “गुरुजी, हिरकणीची सांगू”? “हो जरूर सांग” ! माझे चिंचोरे गुरुजी कधीच रागावून बोलायचे नाहीत, पण त्यांच्या नजरेत धाक होता, पण ते मुलांमध्ये मिसळायचे.

दोन्ही हातांची घडी घालून, भीतभीतच मी हिरकणीची गोष्ट सांगू लागलो. मध्येच माझं लक्ष मागे गेलं, मी पाहिलं तर, चिंचोरे गुरुजी खुर्चीवर बसले होते, त्यांच्या उजव्या हाताचा कोपरा टेबलावर होता आणि तर्जनी चिंचोरे गुरुजींच्या गालावर होती, गुरुजींच्या चेहे-यावर हास्य होते !

पुढे बघ, असे त्यांनी त्यांच्या नजरेनेच मला खुणावले. गोष्ट सांगून झाली आणि गुरुजींनी माझ्या पाठीवर शाबासकीची थाप दिली, स्वतःच्या कोटाच्या
खिश्यामधून चिंचोरे गुरुजींनी एक रुपयाचे बंदे नाणे काढले आणि म्हणाले, शाब्बास, हे घे बक्षीस ! चिंचोरे गुरुजींनी दिलेले ते माझे कथाकथनाचे पहिले आणि मोलाचे बक्षीस होय !

शाळा सुटायच्या आधी, शाळेचे गणपत शिपाई वर्गात आले आणि, दाबके गुरुजींना म्हणाले, “हेड गुरुजींनी वसंत काळेला बोलावलंय”. मी दप्तर घेऊन, हेड गुरुजींच्या ऑफिसमध्ये गेलो, चिंचोरे गुरुजी म्हणाले, “वसंता, गोष्ट सांगताना कधीही हाताची घडी घालायची नाही. गोष्ट साभिनय कशी सांगायची, ते मला गुरुजींनी दाखविले. आवाजाची चढउतार कशी असावी, हे त्यांनी मला स्वतः ती ती वाक्ये उच्चारून दाखविली !

संध्याकाळी, शाळा सुटल्यावर घरी जाऊन मी आईला, मावशीला, ताईला, चिंचोरे गुरुजींनी दिलेलं बक्षीस दाखविलं आणि म्हणालो, मला शिक्षा न
करता, गुरुजींनी गोष्ट सांगायला लावली !

दुसरे दिवशी, चौथी ब मधील एक मुलगा आमच्या वर्गात आला आणि दाबके गुरुजींना म्हणाला, “आमच्या वर्गात चिंचोरे गुरुजी आले आहेत, त्यांनी वसंत काळेला बोलावले आहे” !

मी चौथी ब च्या वर्गात गेलो, चिंचोरे गुरुजी मला म्हणाले, “वसंता, आज या वर्गात गोष्ट सांग.” मी गुरुजींना विचारले, “हिरकणीची सांगू ?” “नको,
काल ती गोष्ट तू सांगितली होतीस, तुझ्या वर्गात ! आज दुसरी गोष्ट सांग, मी तुम्हाला खूप गोष्टी सांगितल्या आहेत”, गुरुजी म्हणाले.

“गड आला, सांगू ?”, मी विचारले, गुरुजींचा होकार मिळताच, मी त्या वर्गात गोष्ट सांगितली, असे रोज प्रत्येक वर्गात होऊ लागले. शाळा सुटायच्यावेळी गुरुजी मला, त्यांच्या ऑफिसमध्ये बोलावून घ्यायचे आणि नित्यनव्या सुचना करत होते, मी ते शिकत होतो. माझे कथाकथनाचे विश्व उभे केले आणि ते कळसाला पोहोचवण्याचे कार्य, माझ्या चिंचोरे गुरुजींनी केलंय, कथा कथनाचे माझं विश्व समृद्ध केलंय ते, त्यांनीच” !

व.पुंचा दूरदर्शनवरील सादर झालेला हा कार्यक्रम पाहिला, तो त्यांच्या शरपंजरी पडलेल्या साक्षात चिंचोरे गुरुजींनी आणि ते आनंदाने रडू लागले. मी व. पुंना सविस्तर पत्र पाठविले ! मला खात्री होती, एक ना एक दिवस मला व. पुंचे पत्रोत्तर येईल ! पंधरा दिवस उलटले आणि एप्रिल १९८२ च्या पहिल्या आठवड्यात एके दिवशी संध्याकाळी पाच वाजण्याच्या सुमारास, मी माझ्या घराच्या जिन्यातून बाहेर जाण्यासाठी निघालो, तर खालच्या जिन्यात, समोर साक्षात दत्त म्हणून व. पु. आणि वसुंधरावहिनी माझ्या पुढ्यात ठाकले ! “अहो, इथं चिंचोरे गुरुजी कुठं राहतात ?” इति व पु ! पटकन मी माझ्या चपला बाजूला काढल्या आणि त्या उभयतांना नमस्कार करून म्हणालो, “या या मीच तो पत्र लिहिणारा उपेंद्र चिंचोरे – गुरुजींचा मुलगा” ! व पु माझा हात आपल्या हातात घेत म्हणाले, “अरे अगदी गुरुजींसारखीच तुझी भाषा आहे. गुरुजी आत्ता कसे आहेत ? आत्ता मी अचानक आल्याने काय होईल ?” असे व पुंनी मला प्रश्न केले. आनंदाने माझी बोलतीच बंद झाली होती. “या या, चला,” असे म्हणत मी त्यांना माझ्या घरात आणले ! मी पटकन घरच्यांना म्हणालो, “अरे पसारे आवरा, आपल्याकडे व पु आलेत, उठा, आवरा पटकन ” माझं बोलणं माझ्या भावाला रविला, खोटं वाटलं . तो म्हणाला, “हां लेका, तू पत्र पाठवलं आणि व पु आले, वाट बघ”! मी भावाला म्हणालो, “अरे खरंच आपल्याकडे व पु आलेत, दादांना भेटायला”. माझं बोलणं खोटं समजून तो म्हणाला, “हं जा, व पुंना म्हणावं या हं या” ! त्याचं हे वाक्य दारात आलेल्या वपुंनी ऐकलं आणि ते म्हणाले, “हो हो आलोय “! झालं , मग काय झालं असेल, ह्याची तुम्हीच कल्पना करा !

व. पु. घरात आले ! मी माझ्या वडिलांना कोचावर आणून बसविले. त्यांच्या पायाचे ऑपरेशन झाल्याने ते कुबडीच्या सहाय्याने चालायचे. व पुंना गुरुजींच्या शेजारी कोचावर बसायला मी विनविले पण विनयशील व पु तिथे बसेनात, एका निमिषात चिंचोरे गुरुजींच्या पायाला हात लावून व पुंनी नमस्कार केला आणि तिथेच खाली जमिनीवर बसले. व. पुंना भरून आलं ! दोघांच्या डोळ्यातून आनंदाश्रू वाहू लागले ! काही वेळ तसाच स्तब्धतेत गेला. बरोब्बर चाळीस वर्षांनी त्या गुरु-शिष्याची भेट झाली होती. आम्ही घरचे अवघडलो. वसुंधरा वहिनी मला म्हणाल्या, “तुमचं पत्र आलं तेव्हांपासून ह्यांचं एकसारखं चाललं होतं, मला माझ्या चिंचोरे गुरुजींना भेटायला जायचंय”! मी, व पुंना पुन्हापुन्हा म्हणू लागलो, “अहो आपण इथं कोचावर बसा” ! तेव्हां माझे वडील म्हणाले, “अहो, काळे साहेब, या इथं बसा”. त्यावर व.पु. म्हणाले, “गुरुजी, मला आधी “ए वसंता”, अशी एकेरी हाक मारा, ती ऐकण्यासाठी, पुन्हा बेचाळीस सालात जाण्यासाठी, मी मुद्दाम आज आपल्या घरी आलोय” !

त्यावर वडील म्हणाले, “आपण आता मोठे झालात, अहो, मी एक मराठी शाळेचा साधा प्राथमिक शिक्षक, विद्यार्थी घडविणे, हे माझं कामच होतं.”

व पु म्हणाले, “गुरुजी, माझ्या आईची तक्रार ऐकून तुम्ही मला जर शिक्षा केली असती, तर हा वसंता गोष्टी सांगू शकला नसता, कथा लिहू शकला नसता. गुरुजी तुम्ही मला घडवलं आहे, तुम्हाला हे श्रेय देणे म्हणजे, माझी ही छोटीशी गुरुदक्षिणा समजा.” मग व पु समोरच्या खुर्चीवर बसले ! आता व पु आणि चिंचोरे गुरुजी, दोघेही, जुन्या आठवणींमध्ये मस्त रंगले !

व. पुंच्यासह, मा. वसुंधरावहिनीसुद्धा आमच्या घरी आल्या होत्या. ते चैत्राचे दिवस होते, आधल्याच दिवशी घरी चैत्रगौरीचे हळदी-कुंकू झालं होतं. ह्या उभयतांचे आदरातिथ्य कसं करायचं ? अशी कुजबुज स्वयंपाकघरात सुरु झाली. गरम कांदापोहे, करंज्या, चकल्या, अश्या बश्या त्यांचे पुढ्यात ठेवल्या ! . वसुंधरावहिनी माझ्याकडे बघत म्हणाल्या, “माझं पथ्य आहे, गोड करंजी नको”. व. पु. पटकन म्हणाले, “वसु , हे माझ्या गुरूंचे घर आहे आणि तो प्रसाद आहे, तू अवश्य खा, तुला काही त्रास होणार नाही”. निमिशभर मी गांगरलो, पण “असू दे, असू दे,” असे म्हणत वहिनींनी तो प्रसाद भक्षण केला. व. पुंची गुरुभक्ती केवढी थोर !

व. पुंनी त्यांच्या अनेक पुस्तकातून माझ्या वडिलांचा गौरवोल्लेख केला होता. उदाहरणार्थ वपुर्झा, रंगपंचमी, गुलमोहर, ककची क इत्यादि. व. पुंनी त्यांची
अनेक पुस्तके, आपल्या चिंचोरे गुरुजींना भेट दिली. तेवढ्यात माळ्यावरची एक जुनी ट्रंक मी काढली, कारण व. पुंना माझ्या वडिलांचे जुने फोटो पहायचे होते. फोटो बघतांना व. पु. रममाण झाले ! त्यांनी एक फोटो हातात धरला आणि मला म्हणाले, ” हं, हा फोटो बघ, गुरुजींचं मोरपंखी निऱ्याचं धोतर, काळा कोट आणि उजवीकडे थोडी कललेली काळी टोपी ! उपेंद्र, गुरुजींचा हा फोटो मी माझ्या संग्रहामध्ये ठेवतो.”

व. पुंच्या सहवासातील त्या दिवसाचे तीन तास म्हणजे आम्हा घरच्यांना अमृतमय पर्वणी होती !

तेथून पुढे, व. पुंचे नि माझे जे स्नेहबंध गुंफले गेले ते अगदी कायम. अनेकवेळा ते कार्यक्रम संपल्यावर, रात्री सुद्धा फोन करायचे, कधी नगरहून तर कधी नाशिकहून !

आमच्या दोघात स्नेहार्द्र पत्रव्यवहार होता. एकदा माझ्याकडून पत्रोत्तरास थोडा उशीर झाला, तेव्हां व. पुंचे ताबडतोब मला पत्र आलं, “उपेंद्र, काय झालं ? रागावलास कां ?” मी त्यांना पटकन फोन केला, “अहो बापू …” माझे बोलणे त्यांनी मध्येच तोडलं, म्हणाले, “उपेंद्रा, तुला कितीवेळा सांगितलं, तू माझा धाकटा गुरुबंधू आहेस, तू मला एकेरी हाक मार, मी फोन ठेवू?” इकडून मी, अहो, माझे पुराण सुरु झाले …

चौदा डिसेंबर १९८६ रोजी व. पुंच्या “क क ची क” ह्या पुस्तकाचे प्रकाशन पुण्यात झाले ! मा. पु. भा. भावे, अध्यक्ष होते तर शांताबाई शेळके प्रमुख
वक्त्या होत्या. पुण्याच्या टिळक रोडवरील मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्सचे प्रेक्षागृह तुडूंब भरले होते. व. पुंचे अनेक चाहते, कडेला उभे राहून कार्यक्रमाचा आनंद लुटत होते. मी ही त्यामध्ये होतो. एवढ्यात व. पुंची नजर माझ्याकडे स्थिरावली, त्यांनी तर्जनीने मला खुणावून पुढे बसण्यास सांगितले. शांताबाईंचे भाषण झालं आणि व. पुंनी मला स्टेजवर बोलावलं आणि क क ची क ह्या नव्या पुस्तकाची प्रत माझ्या हाती दिली, मी त्यांना नमस्कार करण्यासाठी खाली वाकलो, तर त्यांनी मला आलिंगन दिलं ! फोटो काढणा-या आपल्या चिरंजीवाला म्हणाले, “सुहास, मी आणि उपेंद्र, फोटो घे “!

घरी आल्यावर, मी ते पुस्तक उघडले, तर काय सांगू ? पहिल्याच गोष्टीची सुरुवात, “उपेंद्र, गुरुजींच्या तब्येतीच पानिपत झाल “….

२००१ जून महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यातील तो दिवस, बाल शिक्षण मंदिर शाळेच्या ऑफिसमधून मी वपुंना फोन केला होता, वेळ सकाळी सव्वा अकराचा सुमार, “हॅलो, बापू मी उपेंद्र बोलतोय, नमस्कार”. पलीकडून वपू म्हणाले, “बोल उपेंद्र, कसा आहेस ?” मी म्हणालो, “बापू आपली शाळा ऐंशीव्या वर्षात पदार्पण करीत आहे, बापू, आपण शाळेसाठी काही कराल कां ?” “हो, हो मी कथाकथनाचा कार्यक्रम करीन, कधी करू सांग ?” इति वपु ! २००१ च्या ऑगस्ट महिन्याची एकोणीस तारीख बापूंनी निश्चित केली ! मी त्यांना मानधनाचं विचारताच, प्रेमाधीकाराने ते मला रागावले !

…आणि २६ जून २००१ ची ती काळी पहाट, व पुंच्या भगिनी रेखाताईंच्या सुनेचा मला फोन आला आणि काळजात चर्र झालं ! दोन दिवसांनी पुण्याच्या भरत नाट्य मंदिरात शोकसभा आयोजित केली होती. पुणे आकाशवाणीच्या डॉ. ज्योस्त्ना देवधर, डॉ. वीणा देव, असे एकसेएक वक्ते होते, आयोजकांनी मला सांगितलं, “बाकी जण व पुंच्या साहित्यावर बोलतील, तुमचे संबंध वेगळे आहेत, म्हणून तुम्ही सर्वात शेवटी बोलायचे आहे” ! आठवणींचा पट मी रडत रडत उलगडण्याचा प्रयत्न केला.

व.पु. माझे गुरुबंधू झाले, सखा झाले, ते अगदी अखेरपर्यंत ! आज त्या सगळ्या आठवणी मनात दाटून आल्यात, आज २६ जून वपुंची पुण्यतिथी, व. पुंच्या पवित्र स्मृतीला माझे विनम्र अभिवादन,

~ उपेंद्र चिंचोरे

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Group)

आयुष्याचा निर्णय कुणाचा ?

🦋 आयुष्याचा निर्णय कुणाचा ? 🦋

सुप्रसिद्ध लेखक देवदत्त पटनाईक ह्यांचं एक सुंदर पुस्तक ” द गर्ल हू चोज्” रामायणातल्या सीतेच्या भूमिकेला प्रकाशात आणणारं हे तासाभरात वाचून होणारं पुस्तक, परंतु जणूकाही आपल्या सर्वच समस्यांचे उत्तर देऊन जाते.

आपल्या समस्यां काय? आपल्याला जे मिळते ते आपल्याला मान्य नसल्याने होणारा त्रास म्हणजे आपल्या सर्व समस्यांचे मूळ. जीवन हे एक चक्रात सुरु असते. कधी चांगले तर कधी वाईट प्रसंग येत असतात. जे वाईट भासते ते व्हायलाच नको अशी आपली धारणा असल्याने त्याचा आपल्याला त्रास होतो. पण जास्त त्रास होतो जेव्हा आपण जे आपल्याला नकोसं असतं त्याचा दोष दुसऱ्या कुणाला तरी देत असतो.

आपला समज असा आहे की “मी स्वतःसाठी वाईट कसे निवडणार”? त्यामुळे जे होत आहे त्याला दुसरे कुणीतरी, किंवा नशीब आणि देव तरी कारणीभूत आहे. आणि असा विचार करून आपण जास्तच दु:खी होतो.

रामायणात सीतेच्या परिस्थितीला आणि भोगाला रावण आणि रामालासुद्द्धा कुठे ना कुठे कारणीभूत ठरवले जाते. पण खरंच तसे होते का?

पटनाईकांनी सीतेने केलेले पाच निर्णय संपूर्ण रामायणाला आणि सीतेच्या भोगाला कसे कारणीभूत ठरले ते आपल्या समोर ठेवले आहे.

ते पाच निर्णय असे :

१. रामाला वनवास ठोठावला गेल्यावर सीतेने त्याच्यासोबत वनवासात जायचा निर्णय स्वतः घेतला.

२. लक्ष्मणाने निक्षून सांगितले असतांनाही तिने रावणाला भिक्षा द्यायला लक्ष्मणरेषा ओलांडण्याचा निर्णय घेतला.

३. जेव्हा हनुमानाने सीतेला लंकेतून चलण्याचा आग्रह केला तेव्हा सीतेने निर्णय घेतला की रामाने तिथे येऊन रावणाचा पराभव करून तिला नेल्याशिवाय ती अयोध्येला परतणार नाही.

४. रावणाला हरवल्यावर रामाने सीतेला सांगितले की त्याने आयोध्येची आणि कुळाची मर्यादा राखली, आता सीता तू कुठेही जायला मोकळी आहे. त्यावेळी सीतेने रामासोबत जायचा निर्णय घेतला आणि त्यासाठी अग्निपरीक्षा देण्याचाही निर्णय घेतला.

५. सरते शेवटी जेव्हा लव- कुश भेटल्यावर आणि जनमानसाने कौल दिल्यावर रामाने सीतेला अयोध्येला परत चलण्याची विनंती केली, त्यावेळी सीतेने भूमीत परत जाण्याचा निर्णय घेतला.

ह्या सर्व निर्णयामागचे कारणं कुठलीही असोत, पण अधिकांश वेळी सीतेला निर्णय घेण्याचा अधिकार होता.

त्याचप्रमाणे आपल्या आयुष्यात होत असलेल्या अधिकांश घटनाक्रमांमध्ये आम्हाला निर्णय घेण्याची संधी मिळते. त्या वेळी आपण कुठला निर्णय घेतो हे आयुष्यातल्या पुढच्या घटनांना कारणीभूत ठरते.

तुमची पत्नी तुम्हाला हवं तशी वागत नाही? पण लग्न करताना तुम्ही तिची निवड केली होती… कुठल्या कारणाने ? ती सुंदर दिसते ? शिकलेली आहे ? पैसा कमावते ? व्यवस्थित रहाते ? स्मार्ट आहे ? स्टाइलिश आहे ? ती तुम्हाला आवडली होती, पण त्यावेळी तिने तुमच्या इच्छेप्रमाणेच वागायला हवं अशी अट तुम्ही ठेवली होती का ?

तुम्हाला नोकरीत हवा तेवढा पैसा मिळत नाही. पण ज्यावेळी शाळेत आणि कॉलेजला अभ्यासात मेहनत करायची वेळ होती त्यावेळी तुम्ही पूर्ण मेहनत करायचा निर्णय घेतला होता का? की त्यावेळी दोस्तांसोबत वेळ घालवायचा निर्णय तुम्ही घेतला होता? नोकरीत बढतीसाठी नवनवीन शिकायची आवश्यकता असते हे माहीत असतांना तुम्ही मेहनत घेतली की दिवसभर काम करून थकून जातो म्हणून सोडून दिलं ?

आणि ब्लड प्रेशर वाढणे चांगले नाही, डायबिटीसमुळे डोळे आणि किडनी खराब होतात, सिगरेटी आणि तंबाखू सेवनाने आजार होतात इत्यादींची संपूर्ण जाणीव असतांना तुम्ही शारीरिक आणि मानसिक स्वास्थ्याची काळजी घेण्याचा निर्णय घेता का… ?

आपलं आयुष्य कसं असावं हा निर्णय घेण्याचा अधिकार प्रत्येकाला असतो. जे विद्यार्थी आई वडिलांनी पसंतीचं करीयर करू दिलं नाही म्हणून आपल्या अपयशाचे खापर त्यांच्यावर फोडतात. तसंच घरच्यांचा विरोध असतांनाही व्यसनं करतात, आपल्याच पसंतीचा जोडीदार आणतात. ह्यावरून एक गोष्ट स्पष्ट आहे की, आपल्याला जेथे सोईस्कर असते तिथे आपण आपले निर्णय घेतो आणि इतर ठिकाणी आपल्या त्रासाचा किंवा अपयशाचा दोष दुसऱ्यांना देतो.

रामायणाच्या ह्या वेगळ्या पैलूला आपल्या घरात जरूर जागा द्या. त्रास असतांना देखील आयुष्यातली संतुष्टी वाढेल आणि मुलांनाही जीवनाचा एक आवश्यक पहेलू देता येईल. 🦋🍁🦋

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Group)

रफू…

एक मित्र भेटला परवा, खूप जुना…
बऱ्याच वर्षांपूर्वी भांडण झालं होतं आमचं…
नेमकं कारणही आठवत नव्हतं मला, इतक्या वर्षांनंतर…
म्हणाला, “मुद्दामहून भेटायला आलोय तुला… हा योगायोग नाही, क्षुल्लक कारणांमुळे नाती तुटलेल्या सगळ्यांना भेटायचं ठरवलंय.”

सुरुवात माझ्यापासूनच होती कारण, सगळ्यात किरकोळ कारणावरुन सर्वात घट्ट नातं तुटलेल्यांत मी अग्रस्थानी होतो…

अचानकच समोर आल्याने मला माझा अहंकार बाजुला सारता आला नाही… बहूदा तेव्हढा वेळच मिळाला नाही.

मी त्याला अचानक ऊपरती होण्यामागचं कारण विचारलं, (चेहऱ्यावर शक्य तेव्हढा ‘आलासच ना अखेरीस’ हा माज ठेऊन.😏)

तो मला म्हणाला,
“दोन महिन्यांपूर्वी मला माझी चूक कळली…
काॅलेजमध्ये थर्ड ईयरला असताना तू एकदा रफू केलेली पॅन्ट घालून आला होतास…
ते कोणाला कळू नये म्हणून केलेल्या अवाजवी प्रयत्नात, नेमकं ते माझ्याच लक्षात आलं… आणि मग मी त्याचा बाजार मांडायला अजिबात वेळ दवडला नव्हता… वर्गात सगळ्यांना सांगून, सगळे तुझ्याकडे अगदी बघून बघून हसतील याचीही सोय केली…
त्यानंतर तू मला तोडलस ते कायमचंच…

मी किमान वीस वेळा मागितलेली तुझी माफी दुर्लक्षुन… तू त्यावेळी मला म्हणाला होतास, ‘ देव न करो आणि कधी तुझ्यावर अशी वेळ येवो ‘…
ती वेळ माझ्यावर आली… दोन महिन्यांपुर्वी…
नाही शिवू शकलो मी ते भोक…
नाही करु शकलो रफू…
नाही बुजवता आलं मला, माझ्याकडचा होता नव्हता तो पैसा आेतून ते एक छीद्र… माझ्या मुलाच्या हृदयात पडलेलं…! गेला तो तडफडत मला सोडून, कदाचित मला दुषणं देत…
‘कसला बाप तू?’ अशी खिल्ली ऊडवत बहुदा मनातल्या मनात…

म्हणूनच आलोय मी तुझ्याकडे…
आता निदान आपल्या फाटलेल्या नात्याला तरी ठिगळ लावता येईल की नाही बघायला… यावेळी तू आपलं नातं ‘रफू’ केलेलं पहायला…

त्यावेळी जेव्हढा हसलो मनापासून खदखदून, तेव्हढंच ह्यावेळी मनापासून हमसून रडायला”.

सुन्न होऊन ऐकत होतो मी…
संवेदना जागी असली की वेदनेला मोठ्ठ अंगण मिळतं बागडायला…

‘ देव करो नी तुझ्यावर ही वेळ न येवो’ , चा असा टोकाचा अर्थ मला अजिबातच अभिप्रेत नव्हता.
घट्ट मिठी मारली आम्ही एकमेकांना… नी भिजवायला लागलो एकमेकांचे विरुद्ध खांदे.
‘तो’ त्याने नकळत केलेल्या ‘पापातून’ अन् ‘मी’ नकळत दिलेल्या ‘शापातून’ ऊतराई होऊ बघत होतो…
मूकपणे एकमेकांची माफी मागू पाहत होतो…
दोघं मिळून एक नातं, नव्याने ‘रफू’ करू पाहत होतो!

तात्पर्य – जन्म एकदाच मिळतो, मिळालेले हे जीवन जास्तीत जास्त सार्थकी लावणेचा सदैव प्रयत्न झाला पाहीजेत, त्यासाठी सर्व नातेसंबदांना जपा, कुणाचाही अपमान करू नका, कुणालाही क्षुल्लक क्षुद्र लेखू नका. आपले मित्र नातेवाईक, शेजारी, सहकारी आपले नोकर चाकर हे आर्थिक व सामाजिक परिस्थींतीने कमी असले तरी त्यांच्यात कधीच उणे-दुणे काढू नका, त्यांच्यातील कोणत्याच वर्मावर कधीही बोट ठेवून त्यांचा अपमान करू नका. जगात परिपूर्ण कुणीही नाही, आपल्या आचरणणांने कुणी दुखावेल व दुरावेल असे शब्द कधीही उच्चारु नका. आपल्या वाणीवर व वर्तनावर सदैव नियंत्रण ठेवा, व कधी अनावधनाने कुणी दुखावलेच तर वेळीच ” रफू ” करायला विसरू नका….

लाइफ पार्टनर

आपल्या लाइफ पार्टनरला कधीही गृहीत धरूं नका…..

मॅडम, आत येऊ शकतो का? भारदस्त आवाजामध्ये विचारणा झाली. दाराजवळ एक मध्यमवयीन गृहस्थ उभे होते…वय साधारणत: पन्नास बावन्नच्या आसपास, तांबूस गोरा वर्ण, उंच बाणेदार व्यक्तिमत्त्व! हं…. या… बसा ना…. त्यांनी आपला परिचय करून दिला. त्यांच्या बॉडी लॅग्वेजवरून ते कमालीचे अस्वस्थ असल्याचं जाणवत होतं. (दीर्घ उसासा सोडत) कशी सुरुवात करावी काहीच कळत नाहीये…हं… बोला…नि:संकोचपणे बोलू शकता आपण….

‘मी….मी….’ काहीतरी बोलायचा प्रयत्न करत असतानाच त्यांना रडूच कोसळलं.. ते ओक्साबोक्शी रडू लागले. ती पंधरा वीस मिनिटं भयानक होती. एखादा वृक्ष उन्मळून पडावा तशीच त्या गृहस्थांची अवस्था झाली होती. त्यावेळी शांत बसण्याखेरीज दुसरा उपाय नव्हता. तब्बल वीस मिनिटांनी स्वत:ला सावरत ते भानावर आले. मी टेबलवरचा पाण्याचा ग्लास त्यांच्यासमोर धरला… घ्या…पाच मिनिटं गेल्यावर म्हटलं… आता ठीक वाटतंय का? अं? हो.. मॅडम, सॉरी…पण मला असहय़ झालं हो सारं. ठीक आहे. तुम्ही कम्फर्टेबल असाल तर नेमकी काय समस्या आहे सांगाल का? हो, सांगतो….

मॅडम, मी प्रतिथयश टॅक्स कन्सल्टंट आहे. दोन मुलगे, पत्नी असं कुटुंब. माझे वडील अलीकडेच गेले. बरं माझी पत्नीही उच्चशिक्षित… परंतु आमच्या विवाहानंतर वर्षभरातच वडिलांचं आजारपण सुरू झाल्याने तिने गृहिणीपदच स्वीकारलं. नंतर मुलं, शिक्षण यामुळे घर आणि ती असंच समीकरण झालं. मी माझ्या व्यस्त दिनक्रमामुळे वेळच देऊ शकलो नाही कधी… पण तशी तिने कधीच तक्रार केली नाही. परंतु तिच्या तक्रारखोर नसण्याची मला इतकी सवय झाली की मी प्रत्येक गोष्टीत तिला गृहीत धरू लागलो. बेपर्वाच झालो म्हणा ना…

कधीतरी ती कुठे जाऊया म्हणाली तर मी म्हणायचो, कंटाळा कसला येतो गं तुला? कामं काय असतात? घरीच तर असतेच तू. कपडे, भांडी, लादी सगळय़ा कामाला मदतनीस आहेत. फक्त स्वयंपाक करणं आणि घरातली बारीक सारीक कामं याशिवाय तुला काम काय आहे? ती शांतच राहायची. सकाळी सकाळीच तिने वर्तमानपत्र घेतलं तर मी म्हणायचो दे… मला आधी. मला जायचंय कामावर, मी वाचतो. तू वाच नंतर निवांत. तुला कसली घाई आहे? ती निघून जायची.

तीन महिन्यापूर्वी मला ती म्हणाली. कालपासून माझा डावा हात जरा दुखतोय हो. मी म्हटलं… पेन किलर घे ना… नाहीच कमी वाटलं तर डॉक्टरांकडे जावून ये. असं म्हटल्यावर तिचे डोळेच भरले… मी चिडलो.. म्हटलं काय गं, डोळय़ात पाणी यायला काय झालं? माझी मीटिंग आहे आज… कमी वाटलं नाही तर डॉक्टरांकडे जाऊन ये. ती बरं म्हणाली. तिची तब्बेत बाकी उत्तम असल्याने माझ्या मनात वेडवाकडं काहीच आलं नाही. कुठेतरी हाताची शीर, स्नायू, आखडला असेल असंच वाटलं मला.. परंतु दुपारी घरून फोन आला. ती चक्कर येऊन पडली म्हणून. मी लगेच निघालो. येतोय तो सारं संपलं होतं. सुशिक्षित असूनही मी अडाणीच ठरलो होतो. मी दुर्लक्ष केलं नसतं तर ती गेली नसती. ते परत रडू लागले.

मॅडम आता तिचं असणं, ती घरी राहून काय करायची ते समजतंय हो…. माझीच वाक्य मला आठवतात. स्वयंपाकच तर करतेस…. पण ते किती महत्त्वाचं होतं ते आज उमगतंय. पैसे मोजून काही गोष्टी विकत आणता येतात. परंतु घरपण, घरातलं चैतन्य संपलं मॅडम! नुसतं कमवून आणलं की संसार चालत नाही हे आज पटतंय. परमेश्वराने डोळे उघडले माझे. पण फार उशीर झाला. सारं निसटून गेलं हातातून… पती पत्नी ही संसाराची दोन चाकं आहेत, हे कळून चुकलंय. मॅडम, किती वर्षात मी तिला किती दमतेस गं? अगं बस जरा, किती करतेस आमच्यासाठी? असं साधं एक वाक्यही बोललो नाही. आता सगळं सगळं जाणवतंय, गेले दोन महिने मी अस्वस्थ आहे. मुलं तर एकटीच पडली आहेत. माझी चूक कुणासमोर तरी कबूल करायची होती. म्हणून आलो इथपर्यंत… ही खंत आयुष्याची सोबत करेल आता… असं म्हणत ते परत अस्वस्थ झाले.

अचानक पत्नीचं निघून जाणं त्यांच्या जिव्हारी लागलं होतं. त्यामुळे निर्माण झालेली पोकळी, तिच्या कामाचं मोल, त्यांनी तिला अवास्तव गृहित धरणं, तू तर घरीच असतेस असं म्हणत हिणवणं, हे सारं सारं त्यांना आठवत होतं. एकमेकांवरच्या प्रेमापोटी अनेकदा पती पत्नीचं एकमेकांना गृहित धरणं होतंही परंतु हक्क गाजवण्याची भावना, वा गृहित धरण्याचं अवास्तव रूप त्रासदायक ठरतं. समोरच्याला मान न देता वा मीच श्रेष्ठ या विचारामुळे समोरच्याचं मोल अनेकदा उमजतच नाही. हातून वेळ निसटून जाते. आणि नंतर, आपण काय गमावलं आहे याची जाणीव होते. परंतु पश्चातबुद्धी काय कामाची? या उक्तीनुसार पश्चात्तापाखेरीज हाती काहीच उरत नाही.

बऱ्याच वेळा स्त्रियांच्याबाबतीत गृहित धरणं हे सहजी घडत असतं. त्यात ती गृहिणी असेल तर ‘तू तर घरीच असतेस ना… बाकी काय कामं आहेत तुला’ असे स्वरही कानी पडतात. परंतु केवळ गृहिणी असो वा नोकरी करणारी, सार्‍यांची आपापल्या परीनं कामांची कसरत सुरूच असते.

दिवस कितीही धावपळीत गेला असला तरी दुसर्‍या दिवशी सकाळी अलार्म होताच तिला टक्क जागं व्हावंच लागतं. उठल्यावर प्राथमिक आवराआवर झाली की, गॅसवर एका बाजूला चहाचे आधण, एकीकडे भाजी फोडणीला टाकलेली असते. कणिक तयार ठेवावी लागते. डबा तयार होतोय तोच मुलांना अंथरुणाबाहेर काढायची कसरत सुरू होते. या साऱया धावपळीत ए आई.. माझं पुस्तकच मिळत नाहीये. माझ्या शर्टाचं बटणं तुटलं गं.. अगं, माझे सॉक्स कुठे आहेत? अशा अनेक इमर्जन्सी कॉल्सना सामोरं जावं लागतं.

सकाळच्यावेळी बहुतांश घरामध्ये असंच चित्र पहायला मिळेल. या तिच्या सगळय़ा धावपळीतच कधी गॅस संपतो, गिझर बिघडतो, कुकरची रिंग खराब होते अशा छोटय़ा मोठय़ा अनेक अडचणींना सामोरे जात “गड सांभाळावा “लागतो. घरात मदतनीस असली तरी घरातील उरलं सुरलं, स्वच्छता, आवराआवर येणारे पै-पाहुणे, त्यांची ऊठ बस घरातील सगळय़ांचे मूड सांभाळत या साऱ्या कसरती ‘आपलं घर’ म्हणून करत असते. शेअर, केअर, लव्ह, अंडरस्टॅडिंग, ऍडजेस्टमेंट याची सांगड आणि परस्पर समजुतीच्या पुलावरून वाटचाल केली तर सहजीवनाचा प्रवास सुखकर हेतो.

मृत्यू हा कुणाच्याही हातात नाही. परंतु तुम्ही एकमेकांसोबत परस्परांना समजून घेत जगलात तर तो सहवास आनंदाच्या, समाधानाच्या आठवणी जपणार्‍या क्षणांचा ठरेल!

विनाकारण एकमेकांवर कुरघोडी वा केवळ स्वत:चा इगो जपण्याच्या प्रयत्नात सुख नावाची गोष्ट हातून निसटते आणि दुर्दैवाने सुरुवातीच्या उदाहरणाप्रमाणे खंत करण्याखेरीज हाती काहीच उरत नाही. एकमेकांवर कुरघोडी करण्याच्या प्रयत्नापेक्षा परस्परांच्या कामाचा नात्याचा आदर केला तर निदान चुकीच्या वर्तणुकीची टोचणी आपली सोबत करणार नाही हे मात्र खरे!

तात्पर्य:
स्त्री आणि पुरुष ही प्रत्येक संसाराची महत्वाची दोन चाके आहेत… संसाराचा हा गाडा हाकत असतांना व संसार सुखाचा, समाधानाचा, आनंदाचा होण्यासाठी दोघांनींही एकमेकांचा मान-सम्मान, दोघांचेही आवडी-निवडी, दोघांचेही एकमेकावरील, प्रेम, आदर, सन्मान, आपुलकी, आपलेपणा…यांचा यथोचित सम्मान केला पाहीजे,
एकमेकावरील विश्वास दृढ़ केला पाहीजे व एकमेकांची काळजी व्यवस्थीत घेतली तरच हा उतारवयातील एकटेपणा सुसह्य होणार आहे…

आपला अहंकार सोडा… एकमेंकांना गृहीत धरु नका…व एकमेकांचे एकमेंकासाठी होवून जा.

झप्पी : प्यार की…

प्रेम ही व्यक्त करण्यासारखी भावना आहे. नात्यात प्रेम व्यक्त करता आलं आणि ते झालं, तर नातं वाढीस लागतं. त्यामध्ये आपुलकीचे बंध जुळू लागतात. कृतीतून किंवा मनांमधून प्रेम व्यक्त केल्यानंतर जोडीदाराला हायसं वाटतं.

image_two

आपल्यावर प्रेम करणारं कुणीतरी सोबत आहे, ही भावना त्याला किंवा तिला सुखावून जाते. मात्र, जोडीदाराला अनेकदा गृहीत धरलं जातं. काहींना प्रेम व्यक्त करणं, आपल्या भावना जोडीदारापर्यंत पोचवणं जमत नाही.हीच गोष्ट नात्याला मारक ठरण्याची शक्य ता असते. असं होऊ नये म्हणून स्वतःचे काही नियम महत्त्वाचे आहेत. आता यासाठी काही केसस्टडी नाही. साध्यासुध्या टिप्स आहेत. पाहा तर अजमावून…

• एकमेकांना वेळ देणं सगळ्यांत महत्त्वाचं.
• कामानिमित्त दोघंही व्यग्र असतात हे मान्य; पण त्यातल्या त्यात वेळ काढणं आवश्य क.
• तू माझ्यासाठी किती महत्त्वाचा किंवा महत्त्वाची, हे जाणवून द्या.
• काम आपल्यासाठी आहे, कामासाठी आपण नाही, हे लक्षात घ्या.
• ऑफिसचं काम, शेड्यूल, ताण हे नात्यांमध्ये येता कामा नये.
• रोजच्या छोट्या-छोट्या मेसेजमधून प्रेम व्यक्त करता येईल.
• कधीतरी जोडीदाराला ऑफिसमधून अचानक न्यायला जा.
• रात्री झोपण्यापूर्वी थोडावेळ का होईना गप्पा मारा.
• साध्या मिठी मारण्यातून आणि जवळ घेण्यातूनही प्रेम व्यक्त करता येतं.
• जोडीदाराचा स्पर्श सगळ्यांत जास्त सुख देणारा असतो.
• जोडीदार कंटाळला असेल, कामानं त्रस्त असेल, तर फक्त ‘प्यार की झप्पी’ द्या…
• नात्यात बोलण्यापेक्षा ऐकणं महत्त्वाचं असतं.
• अनेकदा काही परिस्थितीत जोडीदाराला सल्ले नको असतात.
• समोरच्यांनी फक्त आपलं ऐकून घ्यावं, अशी इच्छा असते.
• मार्ग काढण्यासाठी जोडीदाराला मोजकाच सल्ला द्या, आधी त्याचं ऐकून घ्या.
• नात्यात नुसतं प्रेम असून उपयोगाचं नाही, ते व्यक्त करता आलं पाहिजे.

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)