Tag Archives: marathi books library

व्यक्तीविशेष: सुरेश भट

 

सुरेश भट हे मराठीतील एक सुप्रसिद्ध कवी होते. त्यांनी मराठी भाषेत गझल हा काव्यप्रकार रुजवला. त्यांना ‘गझल सम्राट’ असे मानाने संबोधले जाते. आज त्यांचा जन्मदिवस. त्यांच्या जन्मदिनानिमित्त आज आम्ही प्रकाशित करत आहोत सुरेश भटांचे शेर. ज्या मध्ये सगळी अ पासून ज्ञ पर्यंत अक्षरे आहेत.
🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺

(अ)
अजुनी सुगंध येई दुलईस मोगऱ्याचा
गजरा कसा फुलांचा विसरुन रात्र गेली?

(आ)
आता कुशीत नाही ती चंद्रकोर माझी
हलकेच कूस माझी बदलून रात्र गेली

(इ)
इतकेच मला जातांना सरणावर कळले होते
मरणाने केली सुटका जगण्याने छळले होते

(ई)
‘ईश्वरी इच्छा’च होती कालचा दंगा
माणसांनी माणसांना मारले कोठे?

(उ)
उरले उरात काही आवाज चांदण्याचे..
आकाश तारकांचे उचलून रात्र गेली

(ए)
एक मी निःशब्द किंकाळीच होतो
ऐकण्यासाठी सुना बाजार होता

(ऐ)
ऐकली आजन्म त्यांची मी शिळी रामायणे
शेवटी मी बोललो अन् ते किती रागावले

(ओ)
ओळखीचा निघे रोज मारेकरी
ओळखीचाच धोका मला यार हो

(क)
कळले मला न केव्हा सुटली मिठी जराशी
कळले मला न केव्हा निसटून रात्र गेली

(ख)
खरेच सांग मला.. काय ही तुझीच फुले?
तुझा सुगंध कसा ये न आढळून मला?

(ग)
‘गर्दीत गारद्यांच्या सामील रामशास्त्री
मेल्याविना मढ्याला आता उपाव नाही.’

(घ)
घर माझे शोधाया मी वाऱ्यावर वणवण केली
जे दार खुले दिसले ते आधीच निखळले होते

(च)
चाहूल ही तुझी की, ही हूल चांदण्याची?
जो चंद्र पाहिला मी तोही दुरून गेला!

(छ)
छाकटे दुर्वास का निवृत्त झाले?
शापितांनी काय छाकट्यांचे करावे?

(ज)
जरी या वर्तमानाला कळेना आमुची भाषा
विजा घेऊन येणाऱ्या पिढ्यांशी बोलतो आम्ही!

(झ)
झाला उशीर जेव्हा हाका तुला दिल्या मी
मातीत पावलांचे काही ठसेच होते!

(ट)
टाकली हातातली मी सर्व पाने
कोण जाणे,हारलो की जिंकलो मी

(ठ)
ठेवले मी तयार ओठांना
एकदा तू पुकार ओठांना

(त)
तसा न रस्त्यात आज धोका मला परंतू
घरात येतात वाटमारे अजून काही

(द)
दिसूनही दार तो तिथे थांबलाच नाही
खरेच दात्याहुनी भिकारी हुशार होता

(थ)
थकुनी किती प्रवासी पडले धुळीत मागे..
रस्त्यास वाहणाऱ्या कसलीच खंत नाही….

(ध)
धन्य ही श्रद्धांजली जी वाहिली मारेक~यांनी,
संत हो आता बळीचा न्यायनिर्वाळा कशाला ?

(न)
नको जगा विचारू हासण्याचे गुपित माझ्या,
कित्येक हुंदक्यांनी, कोंडला एकांत माझा

(प)
पाठमोरा मी जरी झालो,तरीही
सूर्य येणारे मला कवळून गेले!

(फ)
फुलावया लागलीस तेव्हा मला कुठे देहभान होते
वसंत आला निघून गेला मला कुठे वर्तमान होते

(ब)
बघून रस्त्यावरील गर्दी कशास मी पाहण्यास गेलो?
धुळीत बेवारशी कधीचे पडून माझेच प्रेत होते!

(भ)
भोगले जे दुःख त्याला सुख म्हणावे लागले
एव्हढे मी भोगिले की मज हसावे लागले

(म)
मनाप्रमाणे जगावयाचे किती किती छान बेत होते!
कुठेतरी मी उभाच होतो… कुठेतरी दैव नेत होते !

(य)
याचेच रडू आले की जमले न मला रडणेही
मी रंग तुझ्या स्वप्नांचे अश्रूंत मिसळले होते…

(र)
रडत राखायची लोचने कोरडी
सतत कोठेतरी भिजत धुमसायचे…

(ल)
लागले न झाडांना दोनचार शिंतोडे
नाचही सुरू झाला जंगलात मोरांचा….

(व)
वसंत आला पुढे, तरीही सुगंध मी घेतलाच नाही!
उगीच का ताटवे फुलांचे मला शिव्याशाप देत होते?…

(श)
शब्द म्हणाले सर्व भावना निघून गेल्या
हाय कधी अर्थाला मी सापडलो नाही….

(स)
सकाळी तू उन्हापाशी कसा केलास कांगावा,
तरीही खूण चंद्राची तुझ्या ओठांवरी होती….

(ह)
हजार काजव्यांनी पाहिला एकांत माझा
तुझ्याच आठवांनी उजळला एकांत माझा….

(ज्ञ)
ज्ञानदेव लिहूनी गेले ओळ ओळ भाळी
निमित्तास माझे गाणे निमित्तास टाळी….

🌹 कवी- सुरेश भट

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Group)

Vacuum Cleaner

मिताली काही दिवसासाठी राहायला माहेरी आली होती. माहेरी आलेल्या मुलीचे लाड जोरात चालू होते आणि सध्या तर काय मितालीची लाडकी आजी सुद्धा तिथे राहायला आली होती.. त्यामुळे मिताली जास्तच खुश… मितालीच्या आवडीचे पदार्थ तिची आई आणि आजी अगदी उत्साहानी करत होत्या. ह्या वेळी मिताली थोडी जास्तच दिवस राहायला म्हणून आलेली. आज घरात आई आजी आणि मिताली अशा तिघीच होत्या. बाबांची सुट्टी संपली असल्यामुळे बाबा ऑफिस ला गेले होते. मिताली हॉल मध्ये vacuum क्लिनर नि साफ सफाई करत होती… तिला स्वच्छतेची खूपच आवड होती. लग्नाआधी पण ती घर एकदम छान ठेवायची हि संधी साधून आईने मितालीला हाक मारली. “मनू … ए मनू … अग ऐकतियेस का ??” मिताली कडून काहीच उत्तर नाही.. भाजी निवडत बसलेली आजी हे सगळं बघत होती. “मितालीsss” पण आज ती वेगळ्याच तंद्रीत होती.. विचार करत…

शेवटी आईने मितालीच्या जवळ जाऊन तिला हलवले तेव्हा कुठे तिची तंद्री भंगली…

“काय ग कॊणत्या विचारांमध्ये हरवलीयेस? तुला आता अजिबात करमत नाही वाटतं अजय शिवाय.”

“नाही ग आई. असं काही नाही. काय झालं बोल ना.”

“अग मी कधीची हाक मारतेय तुला. तू आधी ते हातातलं बाजूला ठेव आणि इकडे ये अशी. बस आमच्याजवळ जरा” असं म्हणत आईने जवळपास ओढत मितालीला आजीजवळ बसवलं आणि स्वतः पण बसली. “अगं आई तो एकच कोपरा राहिलाय तेवढा तर…. ”

“ते नंतर होईल ग. बस अशी जरा आमच्याजवळ….” आजीला सुद्धा बरं वाटलं अगदी …

”मिताली… कसं चाललंय ग सगळं तिकडे? जमतंय ना मनू तुला…. म्हणजे मला खात्री आहे अगदी तुझी … तू सगळं छान करत असशील… ” आई.

“हो ग आई. मस्त एकदम.सगळं छान. सगळे खूप कौतुक करतात माझं. आणि अजय तर तुला माहितीच आहे. किती काळजी घेतो ते.”

“हो हो. खरंय. जमवून घेतेस ना ग सगळ्यांशी?” आई .

“अग आई हो.. असं का विचारतीयेस. आपण बोलतो कि कितीदा फोनवर .”

“हो अग फोनवर चेहरा नाही दिसत ग मनू… तू काय आणि आम्हाला त्रास नको म्हणून सगळं छान छानच सांगशील. माहितीये न मला. समोरासमोर जरा बर वाटतं ग तुला पण अजून सगळं नवीन आहे न म्हणून काळजी वाटते ग…  नाही सगळे छानच आहेत ग तसे. चांगली माणसं मिळाली तुला. त्यामुळे तशी काळजी नाही मला.. तू सुद्धा सगळ्यांना धरून राहायचं बरं का.. तुला काही त्रास नाही हो घरी…. सगळ्यांचे स्वभाव अगदी छान आहेत. आई पण अगदी छान कौतुक करतात तुझं.” आई.

“तुम्ही बसा दोघी.. मी जरा चहा ठेऊन आले आपल्याला .. “असं म्हणून डोळ्याच्या पाणावलेल्या कडा लपवत आई आत गेली.

मितालीच्या मनात मात्र वेगळंच वादळ घोंगावत होतं. किती कौतुक करते आई त्यांचं कायम. मान्य आहे मला काहीच त्रास नाही. पण म्हणून दर वेळी सगळं बरोबरच असतं असं नाही ना. आणि ते करतात का तुमचं असं कौतुक तुम्ही सगळ्या गोष्टी करून. खरं तर अजयशी भांडून मिताली इकडे आली होती. दोघांच जमायचं छान खरं पण अधून मधून अशी भांडणं सुद्धा होत असत. भांडणाच कारण अगदी शुल्लक असायचं पण नंतर ते मोठ्या भांडणात कधी रुपांतरीत व्हायचं ते त्यांना कळत पण नसत. अजयच्या घरच्यांशी मिताली पटवून घेण्याचा मनापासून प्रयत्न करत होती पण काही गोष्टीत त्यांनी सुद्धा थोडं समजून घ्यायला हवं असं मितालीला वाटत होतं. पण अजयला असं सांगितल्यावर तो कायम घरच्या लोकांची बाजू घेत असे आणि मितालीलाच समजून घ्यायला सांगत असे. ह्यावेळी मात्र मिताली खूपच चिडली होती. ह्या आणि अशा अनेक मागच्या गोष्टी तिने अगदी लक्षात ठेवल्या होत्या. त्यामुळे दर वेळी मीच का समजून घ्यायचं ? मीच का बदलायचं? हा प्रश्न तिला पडला होता. मितालीच्या मनात मोठ वादळ घोंगावत होतं… ती सकाळपासून हाच विचार करत होती… घरी बोलून दाखवलं तर घरचे काय आपल्यालाच समजावतील त्यामुळे घरी काही सांगायचं नाही असं ठरवलं होतं तिने.

“काय ग गब्बू कसला विचार चाललाय??” आजीच्या आवाजाने मितालीची तंद्री भंगली. “ते बघ तुझी आई गेली आत … मला काही सीक्रेट सांगायचंय का ??” आजीने एकदम दबक्या आवाजात कुजबुजत मितालीला विचारले. मिताली आणि आजी एकमेकींना अगदी जवळच्या. लहानपणापासून ज्या गोष्टी डायरेक्ट आई बाबांकडून होकार मिळणार नाही अशा गोष्टी आजीकडून बरोबर सांगितल्या जायच्या. घरातलं सुप्रीम कोर्ट होतं ते. मिताली तर हाक मारताना पण सुप्रीम कोर्ट म्हणायची कधी कधी… अगदी सीक्रेट गोष्टी सुद्धा मिताली आजीसोबतच share करायची. अजय आणि मितालीचं लग्न पण तसंच झालं होतं.

आजीचं बोलणं ऐकून मिताली हसली आणि म्हणाली “नाही ग आजी … सीक्रेट काही नाही .. मी ना आमच्या घरी पण असा vacuum क्लिनर आणायचा विचार करतेय ग … मस्त कोपरा न कोपरा स्वच्छ होतो … अगदी सोफा वगैरे पण ” आजीला पण आता कुठे हे सांगत बसा असं म्हणून मितालीने विषय बदलला.

इतक्यात मितालीची आई तिघींना चहा घेऊन आली.

चहाचा एक घोट घेत आजी म्हणाली “हम्म .. घे कि vacuum क्लीनर … घर साफ करायला ना … घाणेरडं घर … अस्वच्छ घर कुणाला आवडतं ??… पण २ घे”

“२ कशाला? एक बास झाला कि आजी . ”

“घर स्वच्छ राहावं म्हणून घेणारेस तर मन पण स्वच्छ करायला हवं ना सारखं …” प्रश्नार्थक चेहऱ्यांनी मितालीने आजीकडे बघितलं. “घराचा कोपरा न कोपरा स्वच्छ राहावा म्हणून धडपडतेस ना गब्बू तशी आपल्या मनाची पण साफसफाई व्हायला हवी ग. त्यात काही कडवे अनुभव , कुणी वाईट बोललेलं असेल तर ते अधून मधून साफ करावं लागतं नाहीतर आपलं मन पण कायम कचकच करत राहतं ग. घरातल्या कचऱ्यासारखं… घरात खूप कचरा साठल्यावर कशी दुर्गंधी येते तशी आपल्या बोलण्यातून वागण्यातून कुणाला येऊ नये म्हणून साफ करायचं ग. काही डाग खूप खोलवर गेलेले असतात. लवकर निघत नाहीत. पण ते मोठे होण्याआधीच. लोकांना दिसू नयेत म्हणून प्रयत्नपूर्वक पुसून टाकायचे; जास्त जोर लावून. शेवटी कचरा करणारी.. डाग पाडणारी आपलीच माणसं असतात ग. घरात माणसंच नसतील तर कचरा होणार नाही पण त्या घरातसुद्धा आपल्याला आवडणार नाही ग. घरात कितीही माणसं आली. अगदी बाहेरची सुद्धा आणि कचरा करून गेली तरी आपण पुन्हा पुन्हा घरही साफ करतो आणि त्यांनासुद्धा परत बोलावतोच कि. तसंच आपल्या मनाचं पण… त्याच त्याच गोष्टी मनात साठवून ठेवायच्या नाहीत… कचरा आपण साठवतो का घरात ? रोजचा रोज फेकतोच ना… तसं मनाचं पण. रोज सकाळी उठलं कि नवीन सुरवात… फ्रेश वाटायला हवं ..आणि आपलं सतत स्वच्छ असणारं घर बघून नंतर लोक पण आपल्या घरी तशीच जपून वागतात… आपल्याला त्रास होऊ देत नाहीत.. कधी कधी दूरवरून आपल्याला कचरा वाटणारी गोष्ट जवळ जाऊन बघितली कि आपल्याला कळत कि अरे हि तर आपल्याला लागणारी गोष्ट आहे ,महत्वाची आहे.. त्यालाच गैरसमज म्हणतात… दर वेळी आपल्याला वाटत असत तेचं बरोबर नसत.तसं होऊ नाही द्यायचं… नाहीतर आपली महत्वाची गोष्ट… महत्वाची माणसं हरवून जातात.. आपला vacuum cleaner आपणच असतो. सतत मीच का साफ करायचं असं वाटून उपयोग नाही. दुसर्यांनी साफ सफाई करून आपल्याला उपयोग होत नाही… आपणच आपल्या मनाला समजू शकतो आणि स्वच्छ ठेऊ शकतो. आपण दुसर्यांच्या घरात किती कचरा आहे हे बघतो का किंवा साफ करतो का ? नाही न… तसच मनाच पण आहे गब्बू.. आपण स्वतःच मन कायम स्वच्छ ठेवायचं.”

मिताली अगदी आश्चर्याने आजीकडे बघत होती.. आणि हे सगळं मन लावून ऐकत होती. मितालीने आजीला पटकन मिठी मारली.. आईच्या डोळ्यात पण पाणी तरळले.. इतके वर्ष ह्या घराची साफसफाई आजीनी कशी छान केलीये आणि त्यामुळे आपल्याला किती सुख मिळालं ह्या घरात हे आईला अनुभवायला तर मिळालंच होतं आज त्याचे रहस्य पण कळाले होते… आईने सुद्धा आजीचा हात हातात घेतला. आजींना पण आईच्या एका डोळ्यातले थँक you आणि एका डोळ्यात सॉरी चे भाव वाचायला वेळ लागला नाही .. त्यांनी आईकडे बघून डोळ्यांनीच असू दे असुदे केले.

आई डोळे पुसत आत गेल्यावर मितालीने आजीला विचारले “तुला कसं कळलं .. माझ्या मनात काय चाललंय ते … ”

“सुप्रीम कोर्ट आहे न मी… ह्या कोर्टाला सगळं कळतं … ते नार्को वगैरे न करता “. असं म्हणत आजीने उगाच साडी असताना पण कॉलर ताठ केली..

“आजी ग्रेट आहेस तू … “मिताली

“आणि गब्बू ते क्लीनर ऍमेझॉन वरून घे छान स्वस्त असतात गोष्टी तिथे आणि तुला घरबसल्या मिळेल … माझ्या मोबाइलला ते करून घेतलंय मी … उगाच कधीतरी बघत बसते साड्या वगैरे ….”

आता मिताली फक्त चक्कर येऊन पडायची बाकी होती ….

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Group)

आता विसाव्याचे क्षण…

 

पिकत गेलेली मंडळी वेगळी दिसतात. त्यांना पुढच्या पिढीला खूप काही सांगायचं असतं आणि ऐकूनही घ्यायचं असतं. जे पिकत न जाता नुसतेच म्हातारे होतात, ते संध्याकाळी एकत्र बसून केवळ कुटाळक्या करतात.

‘म्हातारपण’ ही मला कायम मनाची अवस्था वाटते. उद्याकडे आनंदाने बघणं, उत्सुकतेने बघणं म्हणजे ‘तारुण्य’ आणि उद्याचा दिवस उजाडला नाही तरी चालेल असं वाटणं म्हणजे ‘म्हातारपण’ इतकी सोपी व्याख्या होऊ शकेल का? विशीतली-तिशीतली कितीतरी मंडळी इतकी कंटाळलेली दिसतात, चेहऱ्यावर संपूर्णपणे ‘कंटाळा’ आणि कश्याविषयीच उत्सुकता नाही, कसलाही शोध घेण्याची वृत्ती नाही. मग ह्याला कशाला ‘जिवंत’ आणि ‘तरुण’ म्हणायचं? ह्याउलट सत्तरीतले कितीतरी आज्जी-आजोबा रोज ज्या उत्साहाने नवीन नवीन गोष्टी अंगीकारतात. मुलांकडून, नातवंडांकडून नवीन तंत्रज्ञान समजावून घेतात, त्यांना ‘म्हातारं’ कसं म्हणणार? ही मंडळी फक्त ‘ज्येष्ठ’ होत जातात, म्हातारे कधीच होणार नाहीत. आमच्या शांताबाई शेळके त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटच्या दिवसापर्यंत तरुण होत्या. सुधीर मोघे अगदी शेवटपर्यंत पुढच्या अनेक योजना आखण्यात मग्न होते, उद्याकडे हसून पाहत होते. पुलं-सुनीताबाई अगदी अखेरपर्यंत उत्तमोत्तम कलाकृतींना दाद देत होते. ही मंडळी ‘ज्येष्ठ’ झाली. त्यांच्या आयुष्याची ‘उजवण’ झाली.
आरती प्रभू एका कवितेत लिहितात, ‘तिकडून एक म्हातारा आला, म्हातारा म्हणजे नुसताच म्हातारा… पिकत-बिकत गेलेला नाही.’ किती नेमकं लिहिलंय हे.

पिकत गेलेली मंडळी वेगळी दिसतात. त्यांना पुढच्या पिढीला खूप काही सांगायचं असतं आणि ऐकून घ्यायचंही असतं. ही मंडळी, नातवंडांना गोष्टी सांगतात, त्यांचं अक्षर घडवतात. जे पिकत न जाता नुसतेच म्हातारे होतात, ते संध्याकाळी एकत्र बसून, ‘सून… गुडघे… किंवा इतरांच्या घरातल्या कुटाळक्या करतात.’

पिकत गेलेलं एखादं जोडपं जेव्हा संध्याकाळी बागेत बाकावर शांत बसतं, तेव्हा त्यांच्यात शब्दांविना एक संवाद चालू असलेला मला कायम जाणवतो आणि बोरकरांची ‘आता विसाव्याचे क्षण’ ही कविता आठवते.

‘आता विसाव्याचे क्षण, माझे सोनियाचे मणी
सुखे गोवीत-ओवीत, त्याची ओढीतो स्मरणी’

हे आजी-आजोबा आठवतायत त्यांच्या आयुष्यातले सुंदर क्षण, माळ ओढतायत, पण कोणत्या बाबाची किंवा बुवाची नव्हे तर, सुखाच्या क्षणांची. सुखं गोवताना पुन्हा पुन्हा ते सुंदर क्षण आठवतायत. एकमेकांशी फक्त नजरेने बोलून त्या सुखाच्या क्षणांची उजळणी करतायत. ह्या बोरकरांच्या कवितेचं भाग्य मोठं की ह्या कवितेला संगीतबद्ध केलेल्या माझ्या रचनेला लतादीदींचा स्वर लाभला. त्यांनी ‘आता’ हा शब्द इतका सुंदर गायला आहे की त्यात आधीची सगळी वर्षं पण दिसतात. मुळात खूप जास्त सांगतो हा ‘आता’. सगळं पाहिलं, सुख-दुःख, अडचणी आणि… ‘आता’ विसाव्याचे क्षण. लतादीदींना मी भूप रागाच्या सुरावटीच्या जवळ केलेली ही रचना आवडली हे माझं भाग्य!

‘काय सांगावे नवल, दूर रानीची पाखरे
ओल्या अंगणी नाचता होती माझीच नातरे’… आजोबांच्या कवितेत अगदी स्वाभाविकपणे नातवंडांचा उल्लेख येतोच. त्यांच्यासाठी सगळ्यात हळवा कप्पा म्हणजे त्यांची नातवंडं. पाऊस पडून गेलाय, अंगणांत पाणी प्यायला दुरून पक्षी आले की क्षणभर दोघांनाही वाटतंय की आली पिल्लं… नातवंडं लांब असण्याचा त्रास आहे, पण तक्रार नाहीये ह्या कवितेत.

त्या वयात स्त्री-पुरुष नात्याकडे बघण्याचा एक सुंदर दृष्टिकोन पुढच्या ओळींमध्ये आहे.

‘कधी पांगल्या प्रेयसी, जुन्या विझवून चुली
आश्वासती येत्या जन्मी, होऊ तुमच्याच मुली’… आकर्षण, शरीर प्रेमाची ओढ ह्या पलीकडे जाणाऱ्या ह्या ओळी आहेत. ह्या जन्मात एकत्र राहता आलं नाही, नव्हता तसा ‘योग’, पण म्हणून कोणीही तुटलेलं नाही आणि म्हणूनच ‘पांगल्या’ हा शब्द वापरला आहे. पुढच्या जन्मी तुझ्या मुली होऊन येऊ आणि तुझी आयुष्यभर काळजी घेऊ, असं आश्वासन देणाऱ्या प्रेयसी आहेत. नात्याकडे बघायचा किती सुंदर दृष्टिकोन ह्या ओळींमध्ये आहे. ह्या ओळी म्हणताना लतादीदींनीं ‘होऊ तुमच्याच मुली’ हे शब्द गाताना एक अत्यंत सहज आणि प्रसन्न, पण पुसट असं हास्य ठेवत ते गायले आहेत. लतादीदींबरोबर गाणी ध्वनिमुद्रित करणं हा क्षण माझ्या आयुष्यातला एक सुवर्णयोग होता. ही व्यक्ती सत्तर वर्षांपेक्षा जास्त काळ आपल्या हृदयावर अधिराज्य गाजवते आहे, ह्यामागे त्यांचं गाण्यासाठी असणारं ईमान क्षणोक्षणी जाणवत राहतं.

‘मणी ओढता ओढता होती त्याचीच आसवे
दूर असाल तिथे हो नांदतो मी तुम्हांसवें’
ह्या गाण्यातलं हे शेवटचं कडवं पुन्हा एकदा त्या ‘पिकत’ गेलेल्या आजी-आजोबांचं, मुलं-नातवंडं-पतवंडं हे सगळे हळूहळू दूर जातात, पण त्या प्रत्येकामध्ये ‘हे’ आजीआजोबा नांदत असतात, शेवटी ह्यांचेच कण असतात त्या सगळ्या पुढच्या पिढ्यांमध्ये. मणी ओढता ओढता होती त्याचीच आसवे, ह्यांत त्या वयामध्ये आलेला हळवेपणा किती सहज आला आहे. आठवणी काढता काढता सहज भरून येतं असं हे वय.

मुलं आणि नातवंडं ह्यांचं लांब असणं, त्याची खंत वाटणं आणि मग आज-आजोबांनी एकमेकांची समजूत काढणं, हे सगळंच एखाद्या सुंदर कवितेसारखं. मी नुकतीच स्वरबद्ध केलेली बोरकरांचीच अजून एक कविता, ज्यात मला मुलं आणि नातवंडं लांब असल्यामुळे हळहळणारी आज्जी आणि तिला समजावणारे आजोबा असं चित्र दिसलं.

‘पिलांस फुटुनी पंख तयांची घरटी झाली कुठे कुठे’ अशी खंत व्यक्त करणाऱ्या आजीला आजोबा समजावतात- ‘आता आपुली कांचनसंध्या, मेघडंबरी सोनपुटे’ असं काहीसं चित्र माझ्या डोळ्यासमोर आलं.

‘कशास नसत्या चिंता खंती, वेचू पळती सौम्य उन्हे
तिमिर दाटता, बनुनी चांदणे तीच उमलतील संथपणे’

प्रतिभावंत कवीच्या कवितेतला प्रत्येक शब्द खूप काही सांगणारा असतो, ‘वेचू पळती सौम्य उन्हे’मध्ये किती पदर आहेत. उन्हं पळून जाणार आहेत हे नक्की, कारण ही संध्याकाळ आहे, हे मान्य केलं आहे. सौम्य आहेत कारण संध्यकाळचं उन्ह कधीच भाजत नाही. कारण ‘सौम्य’पणा मनात आलेलं हे वय आहे. ही उन्हं का वेचून ठेवायची? कारण जेव्हा खूप अंधार होईल, अश्या शेवटच्या क्षणी ह्या सुंदर क्षणांच्या आठवणीच आपल्याला साथ देतील, तेव्हा आत्ता हळहळत क्षण वाया घालवण्यापेक्षा, आपली ही सोन्याची संध्याकाळ, ‘कांचनसंध्या’ मनापासून साजरी करूया. हे सोन्याचे कण वेचून ठेवूया!!

‘कवितेचं गाणं होतांना’चा लेख आणि ह्यातील साऱ्या कविता, गाणी अश्या ज्येष्ठ मंडळींना अर्पण करतो ज्यांनी आम्हाला सगळ्यांना घडवलं आणि आजही घडवत आहेत. ज्यांच्या पिकत जाण्यातून चंदनाचा सुगंध येतो आणि म्हणूनच बोरकर म्हणतात की- अशा लोकांचं आयुष्य संपत नाही, त्यांची ‘उजवण’ होते.

‘सले कालची विसरून सगळी भले जमेचे जिवी स्मरू
शिशुहृदयाने पुन्हा एकदा या जगतावर प्रेम करू!!’

सलील कुलकर्णी

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Group)

वेडी ही बहीणीची माया..

भावांचे लग्न झाल्यावर बायकोमुळे भाऊ किती बदलतात, याचे एका बहिणीच्या नजरेतून मांडलेली वास्तवदर्शी कवीता.
जरुर वाचा आणि मित्रांना पाठवा…

माणसांच्या गर्दीत
हरवून बसला माझा भाऊ
सांगा ना त्याला
भेटायला कोणत्या पत्त्यावर येऊ……

एकुलता एक दादा
त्याला जिवापाड जपला
लग्न झाल्या पासून
वाहिनी च्या पदरा आड लपला
एक दिवस तरी नको वाहिनी ला भिऊ
सांग ना रे
भेटायला कोणत्या पत्त्यावर येऊ……

नको दादा साडी मला
नको पैसा पाणी
तुझ्या सूखा साठीच
देवा ला करते विनवणी
सांग तुला कोणत्या रंगाचा शर्ट घेऊ
सांग ना तुला
भेटायला कोणत्या पत्त्यावर येऊ. ….

काम गेलं तुझ्या दाजीचं
म्हणून दुसऱ्याच्या शेतात कामाला जाते
तळ हातावरले फोड बघून
तूझी आठवण येते
दादा चढउतार होतात जीवनात
तू घाबरुन नको जाऊ
सांग ना तुला
भेटायला कोणत्या पत्त्यावर येऊ. …

उचलत नाहीस फोन म्हणून
वहीनीला केला
Wrong नंबर करत
कट त्यांनी केला
नसेल ओळखला आवाज म्हणून त्रास नको देऊ
दादा सांग ना रे
भेटायला कोणत्या पत्त्यावर येऊ. …

आई बाबा सोडून गेले
घर पोरकं झालं
आठवणींचे आभाळ
डोळ्यामधी आले
वाईट वाटते शेजारी येतात जेव्हा त्यांचे भाऊ
सांग ना तुला
भेटायला कोणत्या पत्त्यावर येऊ….

नको मला जमीन
नको घराची वाटणी
आवडीने खाईन
भाकरी आणि चटणी
काकूळती ला आला जीव
मनात राग नको ठेऊ
दादा सांग ना रे
भेटायला कोणत्या पत्त्यावर येऊ…

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Group)

माझी निवड चुकली तर नाही ना?

एका सेमिनारमध्ये एका महिलेने प्रश्न केला, “मी जीवनसाथी निवडण्यात चुकले तर नाही ना हे मला कसे काय कळेल?”
वक्ते महाशयांनी तिच्याकडे पाहिले. त्यांच्या लक्षात आले की तिच्या शेजारी बसलेले गृहस्थ हे बरेच स्थूल दिसत होते. वक्ते महाशयांनी प्रश्न केला, “तुमच्या शेजारी बसलेले गृहस्थ हेच तुमचे जीवनसाथी आहेत काय?”
अत्यंत गंभीरपणे तिने उत्तर दिले, “तुम्ही कसे काय ओळखले?”
वक्ते महाशय उत्तरले, “तुमच्या पहिल्या प्रश्नाचे उत्तर मला आधी देऊ द्या. कारण त्या प्रश्नामुळे तुम्ही खरोखर खूप अस्वस्थ आहात असे दिसतेय. तुमच्या प्रश्नाचे उत्तर असे आहे –

प्रत्येक नात्याचे एक चक्र (सायकल) असते. सुरूवातीला तुम्ही तुमच्या साथीदाराच्या प्रेमात पडता. तुम्ही त्याच्या फोन्सची वाट पाहता, त्याच्या स्पर्शाची इच्छा धरता, त्याच्या आवडींवर सवयींवर प्रेम करता. प्रेमात पडणे मुळीच कठीण नसते. खरं तर तो एक पूर्णपणे नैसर्गिक आणि उत्स्फूर्त असा अनुभव असतो. प्रेमात पडण्यासाठी तुम्हाला वेगळे असे काही करायचेच नसते. म्हणून तर त्याला प्रेमात ‘पडणे’ असे म्हणतात.

प्रेमात असणारी माणसं त्यांच्या अवस्थेचं वर्णन करताना कधी कधी म्हणतात, “I was swept off my feet”.
हे जे वर्णन आहे ते जरा दृश्य स्वरूपात बघण्याचा प्रयत्न करून बघा. त्याचा अर्थ असा लागतो की तुम्ही आपले तुमचे तुमचे उभे होता, काहीही न करता आणि अचानक तुमच्या बाबतीत काही तरी घडले. प्रेमात पडणे हा एक उत्स्फूर्त आणि passive असा अनुभव आहे. पण परस्परांसोबत काही महिने अथवा वर्षे काढल्यानंतर प्रेमाची धुंदी ओसरू लागते. प्रत्येक नात्याचे हे असेच नैसर्गिक असे सायकल असते. हळूहळू फोन कॉल्स (अद्यापही येत असतील तर) कंटाळवाणे वाटू लागतात. स्पर्श हवाहवासा वाटेनासा होतो. तुमच्या साथीदाराच्या सवयी-आवडी, ज्या तुम्हाला सुद्धा आवडत असत, आता तुमचे डोके उठवू लागतात. नाते या अवस्थेला पोहोचल्याची लक्षणे प्रत्येक नात्यागणिक वेगवेगळी असतात. तुम्ही जेव्हा प्रेमात पडला त्या वेळेची अवस्था आणि नंतरची किंवा सध्याची ही कंटाळवाणी किंवा संतापजनक अवस्था – या दोन्हीमध्ये जमीन अस्मानाचा फरक असल्याचे तुम्हास जाणवते.

या ठिकाणी कदाचित तुमच्या किंवा तुमच्या साथीदाराच्या मनात हा प्रश्न उभा राहतो की माझी निवड चुकली तर नाही ना? तुम्ही अनुभवलेली प्रेमाची धुंदी तुम्हाला जेव्हा जेव्हा आठवते तेव्हा, अन्य कोणाबरोबर का होईना, पण आपल्याला ती नशा पुन्हा एकदा अनुभवायला मिळावी असे तुम्हास वाटू लागते. आणि ह्या वेळी नाती तुटायला लागतात. नात्यात यशस्वी व्हायचं असेल किंवा ते शाबूत ठेवायचं असेल तर त्याची एकच गुरुकिल्ली आहे. नात्यासाठी योग्य व्यक्तीची निवड करणे ही ती गुरुकिल्ली नव्हे. तर जी व्यक्ती तुम्ही निवडलीत तिच्यावर प्रेम करणे ही ती गुरूकिल्ली आहे. The key to succeeding in a relationship is not finding the right person; it’s learning to love the person you found. आपण दु:खात आहोत याला जवाबदार आपला जीवनसाथी आहे असे लोक समजतात आणि वैवाहिक संबंधांच्या बाहेर आनंद शोधायला जातात. विवाहबाह्य संबंध हे सर्व रंगा रुपांत बघायला मिळतात. अनैतिक संबंध हे त्याचे एक सर्वात कॉमन रूप आहे. पण बरेचदा लोक अन्य मार्गांकडेही वळतात. स्वत:ला कामामध्ये, एखाद्या छंदामध्ये, मित्रांच्या घोळक्यात गुंतवून घेणे, किंवा बेसुमार टीव्ही पाहणं अथवा नशापाणी करणं. पण त्यांच्या समस्येचं उत्तर लग्न संबंधांच्या बाहेर उपलब्धं नसतंच. ते तर घरातच उपलब्ध असतं. तुम्ही दुस-या कुणाच्या प्रेमात पडूच शकत नाही असं मला म्हणायचं नाहिये. पडू शकता आणि त्यामुळे तुम्हाला काही काळाकरिता छान सुद्धा वाटू शकतं. पण काही वर्षानंतर तुम्ही, आज आहात त्याच परिस्थितीमध्ये असाल.

कारण (हे लक्षपूर्वक ऐका) : एखाद्या नात्यामध्ये यशस्वी होण्याची गुरुकिल्ली – जीवनसाथी म्हणून योग्य व्यक्ती निवडणे ही नसून जी व्यक्ती तुम्ही निवडलीत तिच्यावरच प्रेम करायला शिकणे – ही आहे…..

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Group)