ओळख राशींची – मिथुन

आपण आधीच्या राशींची माहिती वाचली नसल्यास,
मेष
वृषभ

मिथुन ही राशी चक्रातील तिसरी रास आहे. स्त्री व पुरुषाचे जोडपे हे या राशीचे प्रतीक आहे. ही वायू तत्त्वाची व द्विस्वभाव राशी आहे. बुध या ग्रहाचे या राशीवर स्वामित्व आहे. त्यामुळे बुद्धिप्रधान अशी ही रास आहे. मिथुन ही विषय राशी असून पुरुष राशी आहे.

आपणाकडे निसर्गत:च उत्तम ग्रहणशक्ती आहे. कुशाग्र बुद्धिमत्ता आहे. पांडित्य आहे. तीव्र स्मरणशक्ती आहे. ज्ञान साधनेकरिता आपला जन्म असतो. वाचन, चिंतन, मनन, संशोधन, व्यासंग याबद्दल आपली ख्याती असते. आपल्याकडे शोधकपणा असतो. प्रसंगावधान, समयसुचकता, हजरजबाबीपणा, चातुर्य, नर्मविनोद, हसत हसत दुस-यावर टीका करण्याची सवय असते. ही सर्व उत्तम वकिलाला लागणारी गुणवैशिष्टय़े आपणाकडे असतात. अनेक भाषांवर आपले प्रभुत्व असू शकते. शब्दावर आपली हुकूमत असते. वक्तृत्व, चर्चासत्रे, परिसंवाद, व्याख्याने, प्रवचने, वृत्तपत्र, बौद्धिक चळवळी ही आपल्या आवडीची खरीखुरी क्षेत्रे होत. आपल्याकडे चिकित्सक वृत्ती आहे. प्रत्येक प्रश्नाचे व समस्येचे विविध पैलू आपल्या नजरेसमोर येतात. ही द्विस्वभाव रास आहे व वायुराशी आहे. यामुळे विचाराने, तडकाफडकी दुसरे टोक गाठण्याचा आपला स्वभाव असतो. आपल्या जीवनात विचारांचा व भावनांचा चढ-उतार होत असतो. या राशीमध्ये चंचलता आहे, अस्थिरता आहे, धरसोडपणा आहे. आपल्या बोलण्यात व कृतीत मेळ असत नाही. ‘एक ना धड भाराभर चिंध्या’ अशी आपली स्थिती असते. आज एक गोष्ट आवडेल तर थोडय़ाच दिवसात त्या गोष्टीचा कंटाळा येऊन दुसरीच गोष्ट आवडेल असा आपला स्वभाव असतो. आपल्याला मर्दानी व मैदानी खेळापेक्षा कॅरम, बुद्धिबळ, पत्ते असेच खेळ आवडतात. एखाद्या गोष्टीचे नेतृत्व स्वीकारण्यापेक्षा पडद्याआड राहून काम करण्याची प्रवृत्ती असते. बँकिंग, पोस्ट, टेलिग्राफ, वकील, बातमीदार, संपादक, विमा एजंट, दलाल, जनसंपर्क व प्रसिद्धी अधिकारी, दुभाषी, स्टेनो टायपिस्ट, कॉम्प्युटर ही आपली क्षेत्रे आहेत. संशोधन कार्य, विज्ञान, शाखा, स्टॅटिस्टिक्स, वाणिज्य, कायदा या विषयात आपला उत्तम प्रभाव पडतो. आपल्या बौद्धिक कौशल्याने मित्रमंडळींतील बैठकीत आपण उठून दिसता. नवनवीन कंपन्या, फर्मस्, संस्था याची आखणी व जुळणी, प्रोजेक्ट रिपोर्ट्स आपण उत्तमरीत्या करू शकता.

आपण सतत गतिमान राहता. जगात नवनवीन काय चालले आहे, याचा कुतूहलाने आपण शोध घेत असता. साहित्य, काव्य, नाटय़ या गोष्टी आपणास मुळापासून आवडतात. कुठे काय चालले आहे, याकडे आपले लक्ष असते. यामुळे मिथुन व्यक्ती वृत्तपत्र, आकाशवाणी, टेलिव्हिजन यासारख्या प्रसारमाध्यमांत आघाडीवर असतात. शब्दांचा अचूक वापर हे आपल्या हातातील प्रमुख अस्त्र असते. आपल्या बोलण्याच्या पद्धतीमुळे आपणाला असाधारण लोकप्रियता लाभते. आपल्याकडे अनेक गोष्टींचा खजिना असतो. ज्ञानाचे भांडार असते, त्याचा योग्यवेळी आपण कौशल्याने वापर करू शकता. व्यासपीठावर आपण चमकत असता. बुद्धिमत्ता हेच आपले खरेखुरे भांडवल असते. जगातील ज्ञानभांडार समृद्ध करण्यात, विपुल ग्रंथलेखन करण्यात, काव्य – समीक्षा या ज्ञानशाखा संपन्न करण्यात मिथुन व्यक्तींनी मोठाच हातभार लावला आहे.

मिथुन या राशीमध्ये मृग, आद्र्रा व पुनर्वसु ही तीन नक्षत्र येतात. मृग या नक्षत्रातील तिसरे व चौथे चरण, आद्र्रा नक्षत्रातील चारही चरण व पुनर्वसू नक्षत्रातील पहिले तीन चरणांचा समावेश मिथुन राशीमध्ये होतो.

मिथुन रास व मृग नक्षत्रात जन्मलेल्या जातकाची वैशिष्टय़े – धार्मिक यात्रा करणारे, धनाढय़, साहसी, विवेकी, वाहन सुखाचा तसेच भूमी भवनाचा उपभोग घेणारे, हुशार, विद्वान, गतिशील, क्रियाशील, उत्साही, पराक्रमी, भ्रमणशील, उद्योगी.

मिथुन रास व आद्र्रा नक्षत्रात जन्मलेल्या जातकाची वैशिष्टय़े – धार्मिक कार्यात, सामाजिक कार्यात रस घेणारे, चंचल वृत्तीने युक्त, यांचे सर्व योग चंद्रावर अवलंबून असतात. शत्रूनाशक, बलशाली, काहीवेळा आपल्या कृत्याने इतरांना त्रास देणारे.

मिथुन रास व पुनर्वसु नक्षत्रात जन्मलेल्या जातकांची वैशिष्टय़े – व्यवहारकुशल, विद्वान, कोमल, माणुसकी जपणारा, साहित्यप्रेमी, सरळ व सौम्य, ऐश्वर्यसंपन्न जीवन जगणारे, संतोष मानणारा, मातृ-पितृप्रेमी, काव्यप्रेमी.
नक्षत्रानुसार अक्षरज्ञान
मृग नक्षत्र – का, की
आद्र्रा नक्षत्र – कु, घ, गं, छ
पुनर्वसु नक्षत्र – के, को, हा

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

ओळख राशींची – वृषभ

आपण आधीच्या राशींची माहिती वाचली नसल्यास,
मेष

वृषभ ही राशी चक्रातील दुसरी रास आहे. धष्टपुष्ट बैल ही या राशीची आकृती आहे. भरपूर ताकद व शक्ती, धिमा व शांत; परंतु खवळला तर उग्र असे सामान्यत: बैलाचे स्वरूप असते. ही पृथ्वी तत्त्वाची व शुक्राच्या अंमलाखालील रास आहे. ही अर्थ तत्त्वाची, बहुप्रसव व स्त्री राशी आहे.
आपले पाय जमिनीवर स्थिर असतात. व्यवसाय, नोकरी, जागा वरचेवर न बदलण्याचा आपला स्वभाव असतो. मैत्रीला व शब्दाला आपण पक्के असता. श्रद्धा व निष्ठा या बाबतीत आपण कमालीचे तत्त्वप्रधान असता. अनुयायी म्हणून आपली रास अत्यंत चांगली असते. आपल्या नेत्याला आपण आपली निष्ठा अर्पण केलेली असते. त्यामध्ये अस्थिरपणा नसतो. घेतलेल्या निर्णयाला चिकटून राहण्याचा आपला स्वभाव असतो.

आपण आनंदी व आशावादी आहात. आपल्याला सुखाची अभिलाषा मोठय़ा प्रमाणावर असते. शांतपणा हा आपला स्थायीभाव आहे. भांडणतंटा करणे, हमरीतुमरीवर येणे, आदळआपट करणे हे आपल्या स्वभावात नसते. आपण सहनशील व सोशिक आहात. गोड, आर्जवी व प्रिय बोलण्यामुळे आपण सर्वाना हवेहवेसे असता. शुक्र या ग्रहाचा अंमल आपल्या राशीवर असल्याने आपणाकडे एक प्रकारची आकर्षण शक्ती असते. आपल्याकडे विनयशीलता, नम्रता व प्रेमळपणा हे गुण असतात. आपण रसिक आहात. साहित्य, कला, संगीत, नाटय़, चित्रपट यांची आपणास विशेष आवड असते. वृषभ स्त्रीला दागदागिन्यांची आवड, उंची साडय़ा, अत्तरे व ख्यालीखुशालीची उपभोग घेण्याची आवड असते. विलासी राहण्याकडे तिचा कल असतो. वृषभ ही संसारप्रिय राशी आहे. आपली ओढ नेहमी घराकडे असते. पत्नी, मुले व परिवारातील सर्वाना सुखी, समाधानी ठेवण्याकडे आपला कल असतो. आपल्याला मित्रमंडळी खूप असतात व त्यांचे अतिथ्य करण्यात आपणाला आनंद वाटत असतो. सेवा करणे, नोकरी करणे याकडे आपल्यापैकी अनेकांचा कल असतो. सहनशील, सोशिक व सेवाभावी स्वभावामुळे सोपवलेले काम कर्तव्य निष्ठेने व जबाबदारीने पार पाडण्याचा आपला स्वभाव असतो. मालक वा नेता यांच्या आज्ञा पाळणे, सेवा करणे, निष्ठेने काम करण्याकडे कल असल्यामुळे व विधायक, रचनात्मक कामाकडे ओढा असल्यामुळे कोणत्याही संस्थेचा, उद्योग समूहाचा, ट्रस्टचा कारभार आपण उत्कृष्टपणे करू शकता. कोणत्याही संस्थेचा कारभार सेवाभावी वृत्तीने व नि:स्वार्थी भावनेने करण्यात आपला हात कोणीही धरू शकणार नाही. कोणतेही काम समर्पण भावनेने करण्यात आपणाला सात्त्विक आनंद मिळतो. जीवनाच्या रंगभूमीवरील कोणतीही भूमिका आपण यशस्वीपणे पार पाडता. कोणतीही जबाबदारी निष्काम भावनेने पार पाडण्याची आपली पद्धत असते. भारतीय युद्धात अर्जुनाच्या रथाच्या घोडय़ाचे खरारे करण्यास किंवा पांडवांच्या यज्ञ समारंभात काम करण्यात योगेश्वर कृष्णाला कमीपणा वाटला नाही. त्याप्रमाणे आपण सर्वत्र निर्मोही व निरपेक्ष बुद्धीने काम करत असता.
मृगजळाच्या मागे धावण्याचा आपला स्वभाव नाही. मेष, सिंह किंवा वृश्चिकेसारखा महत्त्वाकांक्षी असाही आपला स्वभाव नाही. त्यामुळे वृषभ व्यक्ती या राजकीय किंवा सामाजिक चळवळीच्या नेतृत्वपदी क्वचितच आढळतील. कौटुंबिक जीवन, स्वास्थ्य, समाधान, आराम, शांतता यांना आपण अधिक किंमत देत असल्यामुळे महत्त्वाकांक्षेसाठी फार मोठी किंमत मोजावयास आपण तयार नसता. आपल्याकडे संग्राहक वृत्ती आहे. व्यवहार कुशलता आहे. व्यापारी वृत्ती आहे. पैशाचे मोल आपणाला समजलेले असते. आपल्याला प्रवासाची आवड कमी असते. आपणाकडे थोडा हट्टीपणा असतो. सुप्त शक्ती भरपूर असते. या सर्व गुणांमुळे वृषभ राशीचा पती किंवा पत्नी मिळणे हे भाग्याचे लक्षण असते.

सारांश : संसार सुखाचा करावा. सरळ वागावे. दुस-याचे हित साधावे. प्रामाणिकपणे काम करून संसार सुखाचा करावा व आयुष्य सुख-समाधानात घालवावे ही आपली विचारसरणी असते.

वृषभ या राशीमध्ये कृत्तिका, रोहिणी व मृग ही तीन नक्षत्र येतात. कृत्तिका नक्षत्रातील दुसरे, तिसरे व चौथे चरण, रोहिणी नक्षत्रातील चारही चरण व मृग नक्षत्रातील पहिल्या दोन चरणांचा समावेश वृषभ राशीमध्ये होतो.

वृषभ रास व कृत्तिका नक्षत्रात जन्मलेल्या जातकाची वैशिष्टय़े – धनयुक्त, चतुर, विद्यानिपुण, स्वाभिमानी, चेह-यावर तेज असलेले, राजासारखे आचरण असणारे, आशावादी असतात. ‘क्षणे रुष्टा क्षणे तुष्टा’ असे असतात.

वृषभ रास व रोहिणी नक्षत्रात जन्मलेल्या जातकाची वैशिष्टय़े – स्वभावाने शांत, हसमुख, मधुरभाषी, रूपवान, विनम्र, प्रसन्नचित्त, दृढप्रतिज्ञ, पवित्रतायुक्त, धनी, उत्तम स्मरणशक्ती, भोगी, मोठय़ा टपो-या डोळय़ांचे असतात.

वृषभ रास व मृग नक्षत्रात जन्मलेल्या जातकांची वैशिष्टय़े – स्वभावाने सौम्य, भ्रमणशील, चंचलमनाचे, उत्तम वक्ता, अभिमानी, विवेकी, धनपुत्र, भूमी, वाहन यांचे सुख मिळविणारे, काहीवेळा स्वार्थी व कुटिल असतात.
रास व नक्षत्रानुसार अक्षरज्ञान
कृत्तिका नक्षत्र – इ, उ ए
रोहिणी नक्षत्र – ओ, वा, वि, ऊ
मृग नक्षत्र – वे, वो

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

ओळख राशींची – मेष

‘मेष’ ही राशी चक्रातील पहिली रास आहे. ‘मेंढा’ हे या राशीचे प्रतीक आहे. ही अग्नी तत्त्वाची व रजोगुणांनी परिपूर्ण भरलेली रास आहे. ही पुरुष रास आहे. तसेच अल्पप्रसव व चररास आहे. मेंढय़ाप्रमाणे लढऊपणाने व निकराने कोणत्याही प्रसंगात टक्कर घेण्याचा आपला स्वभाव आहे. आपण शूर व करारी आहात. स्वातंत्र्याचे भोक्ते आहात. त्यामुळे कोणाच्याही हाताखाली चाकरी करणे आपल्याला नापसंत असते. प्रत्येक क्षेत्रात बाणेदारपणे, तडफदारपणे व आत्मविश्वासाने काम करण्याचा आपला स्वभाव आहे.

मूर्तिमंत चैतन्य, उसळणारे तारुण्य व ओसंडून जाणारा उत्साह हे आपले वैशिष्टय़ आहे. युद्धभूमीवर, रणांगणावर, कुस्तीच्या आखाडय़ात धर्याने व तेजाने पराक्रम करून चमकणारी आपली रास आहे. आपल्याच धुंदीत व मस्तीत बेगुमानपणे व उन्मत्तपणे आक्राळविक्राळ लाटांनी फेसाळत दुथडी भरून पूर आलेल्या व वेगाने वाहणा-या नदीसारखा आपला स्वभाव आहे. संकटकाळी न घाबरणारी साक्षात मृत्यूच्या जबडय़ात प्रवेश करणारी आपली रास आहे. कसल्याही नाठाळ घोडय़ाला वठणीवर आणणारी आपली रास आहे. कसलेल्या स्वाराप्रमाणे आपली घोडय़ावरील मांड पक्की असते. झुंजारपणा हे आपले खास वैशिष्टय़ आहे. शौर्य, धाडस, धडाडी, साहस, धैर्य, निग्रह, निश्चय व आत्मविश्वास, प्रचंड इच्छाशक्ती, मनोनिग्रह, स्वातंत्र्यप्रेम या गोष्टी उपजतच आपल्याकडे असतात. सम्राट सिकंदराप्रमाणे सारे जग जिंकावे असे आपणास वाटत असते. नेपोलियनप्रमाणे ‘अशक्य’ हा शब्द आपल्याही शब्दकोषात नसतो.

आपल्या व्यक्तिमत्त्वात रग आहे. मनगटात जोर आहे. व्यक्तिमत्त्वात अपूर्व ताकद आहे. स्वभाव बाणेदार आहे. आपल्या स्वभावात हुकूमशाही आहे. आपले बोलणे, वागणे आक्रमक वृत्तीचे असते. हातात काहीही राखून न ठेवण्याचा आपला स्वभाव असतो. आपल्याला आपल्या मानी स्वभावामुळे अपमान सहन होत नाही. आपली मते व विचार इतरांवर लादण्याचा आपला स्वभाव आहे. कुटुंबातील, ऑफिसमधील, संस्थेतील सर्वानी आपल्याच तंत्राने वागावे असे आपणास वाटत असते. आपल्याकडे नेतृत्वाचे गुण असतात. आपण गतिमानतेने, वेगाने, त्वरेने काम करणारे असता, त्यामुळे अनेक संस्थांचे नेतृत्व आपणाकडे चालून येते.

आपला स्वभाव कडक असतो. तापट असतो. काहीवेळा फटकळही असतो. दुस-यावर वर्चस्व गाजविण्यात आपल्याला आनंद वाटतो. नमते घेणे, माघार घेणे आपल्या स्वभावात नसते. आपल्याला चटकन संताप येतो. आपण थोडेसे भांडखोर असता. मात्र आपल्याकडे चिकाटी आहे. जिद्द आहे. सतत गतिमान राहून परिस्थितीचा वेध घेऊन पुढे जाण्याची ईर्षा आहे. नराश्याने हातपाय गाळून स्वस्थ बसण्याचा आपला स्वभाव नाही. आपल्या वृत्तीत गर्वष्ठिपणा आहे. अहमपणा आहे. स्वभावात मानीपणा आहे. आपल्याकडे थोडे क्रौर्य आहे. निष्ठूरपणा आहे. कोपिष्टपणा आहे. त्याचप्रमाणे काहीवेळा उतावीळपणाने व अविचाराने कार्य करण्याची व निर्णय घेण्याची आपली वृत्ती आहे. आपल्या बोलण्या-चालण्यातून घमेंडी स्वभाव दिसून येतो. आपणाला प्रवासाची आवड असते. आपले ठिकाण वारंवार बदलण्याची आवड असते. परिस्थितीला हवे तसे वळण आपण देऊ शकता. परंतु, त्याचबरोबर आपला स्वभाव हा शिपाई गडय़ासारखा रांगडा व सरळधोपट असतो. प्रत्येक गोष्टीत धांदल, धावपळ करण्याची आपणाला सवय असते. आपली रास ही आरंभशूर आहे. नेतृत्व करणारी सामर्थ्यवान अशी आपली रास आहे.

मेष या राशीमध्ये आश्विनी, भरणी व कृत्तिका ही तीन नक्षत्र येतात. आश्विनी नक्षत्रातील चारही चरण, भरणी नक्षत्रातील चारही चरण व कृत्तिका नक्षत्रातील फक्त पहिल्या चरणाचा समावेश मेष राशीमध्ये होतो.

मेष रास व आश्विनी नक्षत्रात जन्मलेल्या जातकाची वैशिष्टय़े – विद्वान, चतुर, सौंदर्यप्रेमी, स्वच्छतेची आवड, स्वकार्यदक्ष, चलाख, सुखी, यशस्वी, मानसिकदृष्टय़ा स्थिर, व्यवहारकुशल, विनयशील, काहीवेळा जास्त उतावळेपणा, काही प्रमाणात विश्वासघातकी.

मेष रास व भरणी नक्षत्रात जन्मलेल्या जातकाची वैशिष्टय़े – वाचाळ, भाग्यवादी, धनाढय़, भोजनप्रिय, कृतघ्न, काही वेळा क्रूर व निष्ठूर, विचारात अस्थिरता, भोगप्रिय, सुगंधित वस्तूंचे शौकीन

मेष रास व कृत्तिका नक्षत्रात जन्मलेल्या जातकांची वैशिष्टय़े – तेजस्वी, विद्वान, चतुर, राजासमान आचरण, स्वाभिमानी, गुप्त विद्येमध्ये रस असणारे, स्त्री सान्निध्याच आकर्षण असणारे, प्रसिद्धी मिळविणारे, काही प्रमाणात चलाख व क्रोधी.

नक्षत्रानुसार अक्षरज्ञान
अश्विनी नक्षत्र – चू, चे, चो, ला
भरणी नक्षत्र – ली, ले, लू, लो
कृत्तिका नक्षत्र – अ

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

स्वराज्य आणि रामराज्य..

श्री शिवछत्रपतींच्या इतिहासात अनेक लेखकांना त्यांच्या स्वमताला अनुकूल असणारे मत शोधायचा ध्यास लागलेला असतो. विविध हेतू ठेऊन निर्माण झालेल्या सामाजिक आणि राजकीय संघटना स्वत:चे मत हे समाजमत म्हणून मान्यता पावले जावे म्हणून शिवछत्रपतींच्या इतिहासामध्ये अक्षम्य ढवळाढवळ करतात. जदुनाथ सरकारांना तर शिवछत्रपतींच्या इतिहासाची खोली ही राजकीय सत्ते बरोबर सांस्कृतिक सत्तेपर्यंत होती हे उमगले नाही. कॉ शरद पाटील, गोविंद पानसरेंना शिवछत्रपतींच्या इतिहासात निव्वळ साम्यवाद दिसला. राजवाड्यानी इतिहासमांडणीआडून वर्णव्यवस्थेच्या पाठराखणीची हौस भागवून घेतली.

मूळात शिवछत्रपतींच्या अधीन असलेल्या मध्ययुगाच्या बाबतीत एक बाब प्रामुख्याने लक्षात घ्यायला हवी कि तत्कालीन भक्तीमार्ग आणि संप्रदायाशी तत्कालीन समाज एकरुप झाला होता. वारकरी, भागवत संप्रदायाची अध्यात्मिक चळवळ ही त्यांच्या परमोच्च बिंदू वर होती. त्याच भक्तीमार्गांशी तादात्म पावलेल्या देवता श्रीरामश्रीकृष्ण ह्यांचा पगडा लोकमानसावर असणे अगदीच साहजिकच होते. परमानंदाने जो शिवभारत ग्रंथ शिवछत्रपतींची थोरवी सादर करण्यात लिहिला त्याचं ऐतिहासिक दृष्ट्या महत्व थोर आहे ह्या शिवभारताचं नाव “अनुपुराणे सुर्यवंशम “असे येते. महाराजांचा वंशवेल हा प्रभू रामचंद्रां पर्यंत जातो हि धारणा तत्कालीन समाजात होती. परमानंदाने शिवभारताच्या दहाव्या अध्याया मध्ये श्लोक क्रमांक ३४ ते ४० च्या दरम्यान महाराजांनी अध्ययन केलेल्या ज्या शास्त्र ग्रंथांची यादी दिली आहे त्यात श्रुति,स्मृती ह्या बरोबरच रामायणाचा उल्लेख स्वतंत्र रित्या केला आहे. ह्याचा अर्थ स्पष्ट आहे की तत्कालिन हिंदू समाज व्यवस्थेत राजा म्हणून श्री रामचंद्राची क्षत्रिय दिनचर्या आदर्श होती.

अज्ञातदासाच्या पोवाड्यात जी लोककला मानली जाते त्यात जेधे आणि बांदलांच्या बाबतीत अंगद आणि हनुमंताची उपमा येऊन शिवछत्रपती साक्षात प्रभू रामचंद्रांच्या ठायी आहेत. वनवासासाठी निघताना भरताला गादीवर बसवा म्हणणारे जसे प्रभू रामचंद्र दिसतात तसेच ह्याच पोवाड्यात उमाजीस म्हणजे महाराजांच्या पुतण्यास गादीवर बसवा असा थेट उल्लेख आहे. रामायणातला भ्रातृभाव आपल्याला शिवछत्रपतींच्या इतिहासात स्पष्ट दिसतो. व्यंकोजीराजांसोबत झालेल्या संघर्षात महाराजांची बाजू न्याय असताना महाराज पराभूत झालेल्या व्यंकोजीराजांबाबत रघुनापंतांना लिहितात.’व्यंकोजीराजे आपले धाकटे बंधू आहेत. मूलबुद्धी केली, त्यास तोही आपला भाऊ, त्यास रक्षणे, त्याचे राज्य बुडवू नका” महाराजांनी रामायण आत्मसात केलं ते असं आणि रामायण सांगण्यावर नंतर अधिकार गाजवणारे रामाचं रघुनाथ नाव धारण करू राहत्या घरात पुतण्याला ठार मारणारे पेशवाईत निपजले हा सुद्धा इतिहासच.

स्वराज्याच्या पहिल्या राजधानीला असलेल्या “सुवेळा “व “संजिवनी” माची ही रामायणाशी अंतर्धान पावणारी नावे ही परंपरा इथेच न थांबता रायगडाच्या “कुशावर्ता” पर्यंत जाते हे विशेष. राजगडी पालथे निपजलेले ‘रामराजे” हे शिवछत्रपतींच्या श्रीराम आस्थेचा आविष्कार. समर्थांच्या रामदासी संप्रदायाला महाराजांनी कायम आस्था दाखवली मग ती चाफळ च्या मठाला दिलेली सनद असेल अथवा आपली लष्करी ठाणी आश्रमासाठी रामदासी मंडळींना बहाल करणे असेल. महाराष्ट्रात खासा औरंगजेब उतरला तेव्हा ह्या संप्रदायाला तंजावरकर भोसलेंनी राजाश्रय दिला. पुढे जाऊन तर भोसले कुलोत्पन्न नागपूरकरांनी आपले कुलदैवत प्रभू रामचंद्र म्हणून स्विकारले.
महाराष्ट्रात आजही बाळाच्या बारश्याला राम, कृष्णाच्या बरोबरीने शिवछत्रपतींचा पाळणा गायला जातो. दंडकारण्यात श्री भवानी प्रभू रामचंद्रास वर देऊन रामवरदायनी झाली. त्याच वरदायनीला बत्तीस दाताच्या बोकडाचा बळी देणारे महत्तम मर्यादा पुरूषोत्तम श्री शिवछत्रपती मराठ्यांच्या काळजावर कोरलेत ते त्यांच्या “रामराज्य स्वराज्या” मुळे..

सचिन शिवाजीराव खोपडे देशमुख,
बारा मावळ परिवार.

रांगोळ्या

रांगोळ्या म्हणजेच हिंदू मंत्रोच्चारांचे Print Outs!
( दुर्मीळ वेगळी माहिती जाणून घ्या )

रांगोळी आणि रांगोळ्या काढणे याबद्दल सर्व माहिती भारतीय हिंदूंना वेदकालापासूनच आहे. वेद, रामायण,महाभारत,अनेक काव्ये, साहित्य, धार्मिक ग्रंथ — पोथ्या अशा अनेक ठिकाणी रांगोळ्यांचे उल्लेख आढळतात. भारतातील ६४ आद्य कलांमध्ये रांगोळी या कलेचा उल्लेख आहे. वेदकालापासून भारतीयांना माहिती असलेली रांगोळी, तिकडे पारशी लोकांनाही माहिती होती, असे दिसते. भारतात रांगोळी, रंगावली, चित्रमाळी, रंगमाळी अशा जुन्या उल्लेखांबरोबरच भौगोलिक प्रदेशानुसार वेगवेगळी नावे आढळतात. कोलम, चौकपूरना, अल्पना, मुग्गूळु अशी विविध नावे आहेत. तर मांडणा ही राजस्थानी रांगोळी जमिनीसारखीच भिंतीवरही काढली जाते.

प्रत्येक सणाला, मंगल कार्यांना, शुभविधीच्या निमित्ताने रांगोळी घातली जाते ( प्रचलित शब्द – ‘ काढली जाते”).खेड्यापाड्यात तर अगदी रोजसुद्धा रांगोळी काढली जाते. घरापुढे, देवघरापुढे, उंबरठा, अंगण, तुळशीवृंदावन, मंदिरे, मंडप, रस्ते अशा विविध ठिकाणी विविध कार्यानुरूप रांगोळ्या काढल्या जातात. गावाकडे अजूनही जमीन किंवा चूल सारवल्यावर अगदी छोटीसी तरी रांगोळी त्यावर काढली जाते. तांदुळाच्या पिठाची रांगोळी घातली जाते ती छोटे कीटक खातात. पण जेवणाच्या ताटाभोवती घातलेल्या रांगोळीमुळे, पानातील पदार्थ खायला येणारे कीटक अडविले जातात. या कीटकांच्या ओलसर नाजूक त्वचेला, दगडाच्या बारीक पावडरची रांगोळी आणि त्यात भरली जाणारी हळद व कुंकू सहन होत नाही. त्यामुळे ते ही रांगोळी ओलांडून पानात येत नाहीत. चैत्र महिन्यातील चैत्रांगणमध्ये काही खास रांगोळ्या काढल्या जातात. कांही विशिष्ट विधी किंवा पूजेला खास रांगोळीच काढली जाते. उदा. कोकणस्थ ब्राह्मणांमध्ये बोडण भरण्याची पद्धत आहे. फक्त त्याचवेळी काढायच्या २ / ३ प्रकारच्या रांगोळ्या आहेत. त्या अन्य कधीही काढल्या जात नाहीत. रांगोळीमध्ये किमान हळद आणि कुंकू हे दोन रंग तरी भरले जातातच. फक्त अशुभ प्रसंगी काढल्या जाणाऱ्या रांगोळीत मात्र रंग भरले जात नाहीत.

डोलामाईट किंवा संगमरवर या दगडांची बारीक पावडर करून रांगोळी बनविली जाते. बंगाल आणि दक्षिण भारतात तांदुळाचे पातळ ओले पीठच रांगोळी काढण्यासाठी वापरले जाते. ओणमसाठी फुलांची रांगोळी घातली जाते. शुभ चिन्हे ( गोपद्म, स्वस्तिक, कासव, चंद्र सूर्य, चांदण्या, सुदर्शन चक्र इ.), त्रिकोण – चौकोन – षट्कोन असे भौमितिक आकार, विशिष्ट ठिपके काढून त्यामध्ये परंपरागत रांगोळ्या काढल्या जातात. ही परंपरा हजारो वर्षांची असावी. पण आता त्यात काही बदल झालेले आहेत. या कलेचे अनेक उत्तमोत्तम प्रकार रूढ होत आहेत. धान्य वापरून, फुले – पाने- भाज्या यांचा वापर करून, विविध रंगी मीठ वापरून रांगोळ्या काढल्या जातात. तर रांगोळीने एखाद्या फोटोसारखे हुबेहूब चित्र काढणे म्हणजे कलेची सर्वोच्च पातळी आहे. पाण्यावर तरंगणारी, पाण्याच्या खाली, त्रिमिती रांगोळी असे अनेक सुंदर प्रकार आता पाहायला मिळतात. रांगोळ्यांचे साचे आले आहेत. रांगोळीचे स्टीकर्स म्हणजे रांगोळीची केवळ चित्रे. त्याला रांगोळीची सर नाही. संस्कारभारतीने तर अत्यंत आकर्षक आणि कुठेही काढायला सोयीस्कर अशा रांगोळ्यांची एक सुंदर परंपराच निर्माण केली आहे. अलीकडे मात्र भर रस्त्यावर रांगोळ्या काढल्या जातात. त्यावरून पालख्या, गणपती विसर्जन मिरवणूक, रथ नेले जातात. हे चुकीचे आहे. रांगोळ्यांना पाय लागू नये, त्या विस्कटू नयेत. ( याचे सविस्तर कारण खाली देत आहे ). रांगोळ्या रस्त्याच्या दोन्ही कडांना, पाय लागणार नाहीत अशा तऱ्हेने काढाव्यात. आपल्याकडे रांगोळी उचलण्यासाठी किंवा पुसण्यासाठी केरसुणी वापरत नाहीत.

पृथ्वी, पाणी, तेज, वायू आणि अवकाश ( आकाश ) या पंचमहाभुतांपासून माणसाला देह मिळाला, त्याचे जीवन सुरु राहिले. या पाचही गोष्टी स्थिर नाहीत. पण माणसासाठी तुलनेने पृथ्वी ही स्थिर आहे. तिची सूक्ष्म कंपने सतत सुरु असतात. हिंदू धर्मामध्ये हजारो वर्षांपासून मंत्रांमधील शब्द, ते उच्चारतांना होणारी कंपने, त्याचा माणसाच्या शरीरावर आणि बाजूच्या वातावरणावर होणारा परिणाम याचे पक्के ज्ञान असलेले निष्णात जाणकार होते. या कंपनांमधून निर्माण होणाऱ्या आकृती आणि आकृतींमधून मिळू शकणारे परिणाम याचे ज्ञान त्यांना निश्चित होते असे दिसते.

आपल्या अनेक परंपरागत रांगोळ्या हे केवळ आकारच नाहीयेत. त्यात खूप वेगळा धार्मिक अर्थ भरला आहे. स्वर आणि सूर यामध्ये सखोल संशोधन करणाऱ्या डॉ. अशोक रानडे यांनी, सुमारे ४० वर्षांपूर्वी कांही प्रयोग केले होते. एका प्रचंड मोठ्या घंटेच्या खाली एक मोठा लोखंडी चौकोनी पत्रा ( प्लेट ) ठेऊन त्यावर त्यांनी रांगोळी फक्त पसरून ठेवली होती. घंटेच्या विविध प्रकारच्या आवाजानुसार खाली ठेवलेल्या पत्र्यावरील रांगोळीच्या कणांचे विविध आकार तयार होत होते. हे आकार अगदी आपल्या अनेक परंपरागत रांगोळ्यांसारखे होते.

आता असेच अत्यंत थक्क करणारे कित्येक प्रयोग, जगामध्ये विविध देशांमध्ये, गेली अनेक वर्षे केले जात आहेत. यामध्ये अनेक शास्त्रज्ञ आणि संगीतज्ञ भाग घेत आहेत. यासाठी विविध प्रकारचे स्पीकर्स आणि धातूच्या जाड पत्र्यांचा वापर केला जात आहे. पत्र्यावर पसरलेली रांगोळीसारखीच जाड पावडर, विविध आवाजांनुसार अगदी हुबेहूब आपल्या ठिपक्यांच्या रांगोळ्यांचे आकार धारण करते. सर्वात आश्चर्याची आणि हिंदू धर्मासाठी अभिमानाची गोष्ट अशी की यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या विविध आवाजांमध्ये आपल्या ओमकारासह अनेक मंत्रोच्चारांचा वापर केला जातो. स्टीव्हन हॅपर्न यांनी केलेल्या एका प्रयोगात, ओSSSम असा उच्चार झाल्यावर एकाच्या आत एक उमटणारी वर्तुळे म्हणजे, “पूर्णमद: पूर्णमिदं पूर्णात् ” याचे प्रत्यंतरच वाटते. ( सोबतच्या व्हिडीओ क्लिप्स जरूर पाहाव्यात ). अनेक आवाजांमधील विविध मंत्रोच्चार आणि त्यानुसार वेगाने साकारणारे रांगोळीचे आकार, आपल्याला थक्क करून सोडतात. कांही आवाज ऐकून तर आपण गावाच्या एखाद्या मोठ्या देवळाच्या गाभाऱ्यातच कांही मंत्रजप ऐकतोय असे वाटते. इव्हॅन ग्रॅन्टच्या एका प्रयोगात, एका विशिष्ट फ्रिक्वेन्सीला आपल्या समोर चक्क कमळ साकारत जाते. हिंदू धर्मामध्ये कमळाला किती महत्व आहे ते आपण जाणतोच. तर कांही प्रयोगांमध्ये आपण शंख आणि घंटा यांचा आवाज ऐकू शकतो, त्याच्या उमटणाऱ्या आकृत्या पाहू शकतो. त्यांनी अनेक युरोपीय वैज्ञानिकांची नावे घेतली असली तरीही या गोष्टी आपल्याला त्याच्याही आधी, हजारो वर्षांपासून नक्कीच माहिती असाव्यात, असे दिसते. हे प्रकरण चक्क आपल्या DNA ( गुणसूत्रे ) पर्यंत जाऊन पोचते. सोबतचे चित्र क्रमांक ५ आणि ६ जरूर पाहा. निसर्गातील १.६१८ हे सूत्र, ज्याला गोल्डन रेशियो म्हटले जाते ते आपल्या मंत्रांमध्ये, DNA व मानवी देह यात आढळते. ओमकाराचे आधुनिक ध्वनी चित्र, आपले श्रीयंत्र आणि अनेक रांगोळ्या यांच्यामध्ये आश्चर्यकारक साम्य आहे.

वास्तविकपणे आता ध्वनीसाठी ग्राफिक्स, नोटेशन्स, मॉनिटर्स, कॉम्प्युटराइज्ड अनालिसिस अशा अत्याधुनिक गोष्टी उपलब्ध असूनही हे आरेखनाचे प्रयोग केले जात आहेत. याला सायमॅटिक्स ( CYMATICS ) असे म्हटले जाते. हे सर्व प्रयोग आणि त्यांचे परिणाम पाहिल्यावर अशी खात्री पटते की आपल्या पूर्वजांना या गोष्टींचे सखोल ज्ञान होते. ठिपक्यांच्या रांगोळ्या या कालानुरूप बदलत गेल्या असल्या तरी ते कांही मुक्त आकार नव्हेत. निरर्थक चित्रे नव्हेत. आपल्या विविध मंत्रोच्चारांचे ते परिणाम होते. आरेखन होते. प्रिंटाऊट्स होते. आपण जमिनीवर ( जमिनीत सूक्ष्म कंपने असतातच ) आणि पाण्यावरच रांगोळ्या काढतो. हे सर्व प्रयोगही कृत्रिम कंपने निर्माण करण्यसाठी जाड पत्र्यावर आणि पाणी किंवा द्रव पदार्थावारच केले जात आहेत. आपल्या धर्मामध्ये विविध धातूंच्या पत्र्यांवर,कांही मंत्र,आकृत्या,अक्षरे,चिन्हे,मंत्रबीजे कोरून तयार केली जाणारी यंत्रे म्हणजेही याचाच एक भाग असावा.

आपला योग, आयुर्वेद, भारतीय संगीत, कोरोनामुळे भारतीय सार्वजनिक जीवनपद्धती अशा अनेक गोष्टींचा जगात खूप प्रसार होतो आहे. मला अशी आशा आहे की या सर्व अभ्यास आणि निष्कर्षानंतर पाश्चात्य सुद्धा आपल्या घरासमोर रांगोळी काढायला लागतील.

दीपावली म्हणजे जशी दिव्यांची रांग तशीच रंगावली म्हणजे रंगांची रांग ! दिवाळीला रांगोळीमुळेच पूर्णत्व लाभते. आता हे सर्व पाहिल्यावर तरी पुढे कधीही रांगोळी काढतांना आपण ते एक मंत्रचित्र आहे याची आठवण ठेवायला हवी. जर मंत्रोच्चारांमुळे एक आकृती साकार होत असेल तर साकारलेल्या आकृतीतून मंत्रलहरी पुन्हा उत्सर्जित होऊ शकत असतील का ? किंवा पृथ्वीची सतत होत असलेली कंपने , या रांगोळीच्या माध्यमातून बाहेर येऊन नकळत एखाद्या मंत्राचा प्रभाव निर्माण करीत असतील का ? विचार करायला हवा.

ही दीपावली सर्वांना खूप आनंदाची आणि भरभराटीची जावो !
( सौजन्य, आभार — विकिपीडिया, गुगल, युट्युब, पिंटरेस्ट, चिन्मयी कानुगोंडा, जॉन रीड, एरिक लार्सन, TED, इव्हान ग्रांट, चार्ल्स टेलर आणि अनेक अज्ञात )


मकरंद करंदीकर. makarandsk@gmail.com

वरील लेखाशी संबंधित लिंक्स—

1) Steven Halpern Great Pyramid OMs Cymatics
https://www.youtube.com/watch?v=Yw13EAX3cZk&feature=emb_rel_end
2) Evan Grant: Making sound visible through cymatics
https://www.youtube.com/watch?v=CsjV1gjBMbQ
3) Amazing Resonance Experiment!
https://www.youtube.com/watch?v=wvJAgrUBF4w

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)