Author Archives: Mahesh Gurav

काश्मीरचे राजे: महाराज हरी सिंग

महाराज हरी सिंग हे जम्मू आणि काश्मीर संस्थानाचे शेवटचे राजा होते. त्यांच्या आधी ह्या संस्थानाचे राजेपद प्रताप सिंग नावाच्या त्यांच्या काकांकडे होते. पण त्यांना वारस नसल्यामुळे हरी सिंग हे जम्मू आणि काश्मीर संस्थानाचे १९२५ मध्ये राजे बनले.

हरी सिंग ह्यांचे शिक्षण

वयाच्या १३ व्या वर्षी त्यांना ‘मेयो कॉलेज ऑफ प्रिन्सेस’ मध्ये शिकण्यासाठी दाखल करण्यात आले. अवघ्या काही दिवसांत त्यांचे वडील अमर सिंग ह्यांचा मृत्यू झाला. वडिलांच्या मृत्यूपश्चात ब्रिटिश सरकारने त्यांचे शिक्षण आणि संगोपन ह्यामध्ये विशेष लक्ष घातले. हरी सिंग एक चांगले राजा म्हणून उदयास यावेत, तसेच त्यांना योग्य शिक्षण आणि मार्गदर्शन मिळावे यासाठी सरकारने एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याची त्यांचा सहाय्य्क म्हणून तेव्हा नेमणूक केली. मेयो कॉलेजमधील त्यांचे शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांना सैनिकी कला आणि युद्धकौशल्य ह्यामध्ये पारंगत होण्यासाठी डेहराडून येथील ‘इम्पीरियल कॅडेट कोर्प्स’ मध्ये भरती करण्यात आले.


हरी सिंग ह्यांनी जम्मू आणि काश्मीर संस्थानात काय बदल घडवून आणले?

  • इ.स. १९१५ मध्ये हरी सिंग २० वर्षांचे असताना त्यांना जम्मू आणि काश्मीर संस्थानाचे सरसेनापती बनविण्यात आले. सैन्याची कमान स्वीकारल्यानंतर त्यांनी सैनिकी प्रशिक्षण आणि सैनिकांना देण्यात येणाऱ्या सोयीसुविधा ह्यामध्ये चांगले बदल घडवून आणले. आधी सैनिकांना स्वतःचे अन्न स्वतः शिजवून खावे लागत असे हे बघून त्यांनी सैनिकांसाठी खाणावळींची सोय केली.
  • हरी सिंग ह्यांच्या आधीच्या काळामध्ये जम्मू आणि काश्मीर संस्थानामध्ये ब्रिटिशांचा झेंडा सगळीकडे फडकविला जायचा. त्यांनी ह्या झेंड्यावर बंदी आणली. ब्रिटिशव्हॉइसरॉयच्या विनंतीवरून त्यांनी काही मोजक्या इमारतींवर ब्रिटिश झेंडा लावायची परवानगी दिली.
  • अनेक ब्रिटिश इतिहासकारांनी राजा हरी सिंग ह्यांनी त्यांच्या संस्थानामध्ये प्रशासन आणि न्यायव्यवस्था ह्या क्षेत्रांमध्ये घडवून आणलेल्या अनेक सुधारणांसाठी प्रशंसा केली आहे. त्यांनी नागरिकांच्या सोयीसुविधा वाढविण्यासाठी तसेच राहणीमान सुधारण्यासाठी काही महत्वाची पाऊले उचलली.
  • संस्थानामध्ये त्यांनी प्रत्येक नागरिकासाठी (स्त्री आणि पुरुष दोघांसाठी) मूलभूत शिक्षण सक्तीचे केले.
  • बालविवाहांवर बंदी आणली.
  • धार्मिक स्थळे समाजातील सर्व घटकांसाठी खुली करण्यात आली.
  • शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी अनेक शाळा आणि महाविद्यालये ह्यांची स्थापना करण्यात आली.
  • त्यांनी संस्थांनातील भ्रष्टाचार रोखण्यासाठी, तसेच भ्रष्टाचाऱ्याना पकडून त्यांना शासन करण्यासाठी अनेक पद्धती राबविल्या. असे बोलले जाते कि त्यांच्या काळामध्ये कोणीच लाच घ्यायचा किंवा द्यायचा प्रयत्न करत नसे.
  • त्यांनी भीक मागण्यांवर बंदी आणली.

हरी सिंग ह्यांची राजकीय कारकीर्द

  • त्यांच्या काळामध्ये काश्मीर खोऱ्यामध्ये राजकीय उलथापालथी खूपदा घडल्याचे दिसून येते. हरी सिंग ह्यांच्या शासनाविरुद्ध शेख अब्दुल्ला ह्यांच्या नेतृत्वाखाली काश्मीरमध्ये बंडखोरी करण्याचे खूपदा प्रयत्न झाले.
  • राजा हरी सिंग हे मुस्लिम लीग आणि मोहम्मद जिन्नाह ह्यांच्या धर्मानुसार देशाचे विभाजन करण्याच्या प्रस्तावाच्या कायम विरोधात असल्याचे दिसून येते.
  • पंडित नेहरू आणि शेख अब्दुल्ला ह्यांचे घनिष्ट संबंध असल्यामुळे त्यांना राष्ट्रीय कॉंग्रेस पक्षाच्या रोषाला कायम सामोरे जावे लागले.
  • भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर आणि पाकिस्तान देशाच्या निर्मितीनंतर थोड्याच दिवसांत त्यांच्या संस्थानामध्ये भीषण जातीय दंगली वाढायला लागल्या.
  • थोड्याच दिवसांत पाकिस्तानी फौजांनी जम्मू आणि काश्मीर संस्थानामध्ये घुसखोरी केली. तेव्हा राजा हरी सिंग ह्यांनी भारताबरोबर करार करून त्यांचे संस्थान भारतामध्ये विलीन केले.
  • महाराज हरी सिंग हे दूरदृष्टी असलेले तसेच पुढारलेल्या विचारांचे होते. त्यामुळे भविष्यात समोर काय वाढून ठेवले आहे ह्याचा त्यांना आधीच अंदाज आला होता. भारत स्वतंत्र होण्याआधी लंडन मध्ये झालेल्या सभेमध्ये त्यांनी आधीच स्पष्ट केले होते कि त्यांना भारताबरोबर राहणे जास्त पसंद आहे. ह्यामुळे त्यांना ब्रिटिशांच्या रोषाला पण सामोरे जावे लागले आणि तद्नंतर ब्रिटिश त्यांच्याकडे कायम संशयाने बघू लागले.
  • त्यांना आधीच समजून चुकले होते कि संस्थानाचे आणि संस्थानिकांचे दिवस भरलेत आणि म्हणून त्यांनी त्यांच्या मुलाला भविष्यात लोकशाही विचारांशी जुळवून घेण्याचे शिक्षण दिले.
  • जुने १९४७ मध्ये लॉर्ड माउंटबॅटन ह्यांनी राजा हरी सिंग ह्यांची भेट घेतली आणि त्यांचे संस्थान पाकिस्तानला देण्याचा सल्ला (हुकूम?) दिला. पण हरी सिंग ह्यांनी त्याच्याकडे कानाडोळा केला. कारण त्यांना माहिती होते कि पंडित नेहरू आणि शेख अब्दुल्ला ह्यांना पण जम्मू आणि काश्मीर संस्थान भारतामध्येच हवे होते.
  • भारत पाकिस्तान वेगळे झाल्यानंतर हरी सिंग ह्यांच्याकडे ३ पर्याय होते.
    1. जम्मू आणि काश्मीर वेगळे ठेवणे
    2. भारतात विलीन होणे
    3. पाकिस्तानबरोबर जाणे.
  • राजा हरी सिंग ह्यांना तिन्ही पर्यायांचे फायदे आणि तोटे माहिती होते. म्हणून त्यांनी भारत आणि पाकिस्तान ह्या दोन्ही देशांना स्टँडस्टील अग्रीमेंट (स्थिरता करार) करण्याचा प्रस्ताव दिला. पंडित नेहरू ह्यांनी हा प्रस्ताव धुडकावून लावला आणि त्याचा परिणाम कुठे ना कुठे पुढच्या पूर्ण इतिहासावर झाला. जर भारतने तो प्रस्ताव स्वीकारला असता तर विचार करण्यासाठी २ महिन्यांचा कालावधी मिळालाअसता आणि ह्या कालावधीमध्ये भारताला योजना बनविता आली असती. कदाचित पुढे पाकिस्तानने जो जम्मू आणि काश्मीर संस्थानांवर हल्ला केला त्यासाठी आधीच तयार राहता आले असते.
  • २६ ऑक्टोबर १९४७ ला राजा हरी सिंग ह्यांनी भारतबरोबर करार केला आणि काही अटी घालून जम्मू, काश्मीर, उत्तरी भाग, लडाख, ट्रान्स काराकोरम ट्रॅक्ट, सध्याचा पाकिस्तान ऑक्युपाईड काश्मीर आणि अक्साई चिन एवढे भाग भारताच्या स्वाधीन केले.

तळटीपा:

[1] Remembering Maharaja Hari Singh
[2] MAHARAJA HARI SINGH : THE LAST RULER OF JAMMU & KASHMIR By. Col. J.P. Singh (Retd).
[3] Hari Singh – Wikipedia

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Group)

कहाँ गये ओ लोग ?

अमित शहांच्या योग दिनाच्या कार्यक्रमात सहभागी झालेल्या लोकांनी योगाच्या मॅट्स पळवून नेल्या.

महागड तिकीट असलेल्या तेजस एक्सप्रेस मधून प्रवाशांनी इअरफोन चोरून नेले.

अमेरिकेच्या विमान प्रवासात दिलेलं ब्लॅंकेट आपल्या बॅगेत भरून घेवून जाणाऱ्या एका इंजिनीरिंग कॉलेजच्या सन्माननीय प्रिन्सिपल बाईनां मी पाहिलेलं आहे.

इचलकरंजीमध्ये आर्य चाणक्य सामाजिक मंडळाने अंत्यसंस्कारासाठी मोफत ठेवलेल्या अल्युमिनिअम तिरडीच्या चोरीची तक्रार तेथील वरिष्ठ पोलीस अधिकाऱ्यानी मला दाखविली होती.

औरंगाबादमधील एका नामांकित कंपनीतील चीफ अकाउंट्स ऑफिसर कंपनीच्या कामानिमित्त मुंबईला कंपनीतून जाणाऱ्या ट्रकमधून प्रवास करायचा पण बिल मात्र विमानाचं लावायचा.

एका सरकारी प्राथमिक शाळेत सर्व शिक्षकांनी मिळून मुलांसाठी लावलेलले झोपाळे, घसरगुंड्याची थोड्याच दिवसात चोरी झाली. चौकशीअंती समजल की शाळेच्या मुख्याध्यापकांनीच गावातील ग्रामपंचायत सदस्याच्या मदतीने चोरी करवली होती.

विजेची चोरी केल्याशिवाय आमचा धंदा चालूच शकत नाही असं जालन्यातील एका मोठ्या स्टील मिलच्या मालकानी मला खासगीत अत्यंत प्रामाणिकपणे सांगितल होतं.

परवा लंडनमध्ये भारत-ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट मॅच बघायला आलेल्या विजय मल्ल्याला चोर-चोर म्हणून आपलीच जनता चिडवत होती. तर हसतमुख चेहऱ्याने (आपली मुलगी आणि आई बरोबर असतांनासुद्धा) मल्ल्या महोदय थँक यू म्हणत सहजतेने निघून जाताना पहिलं.

आम्ही उसाला उच्चांकी दर दिला असं एका साखर कारखान्याच्या चेअरमननी मोठ्या अभिमानाने सांगितलं तर कारखान्याला उसाच्या वजनात बनवेगिरी करायला आम्ही काय व्यवस्था करून देतो हे तिथे संगणकीकृत वजनकाट्याची सिस्टीम पुरवणाऱ्या कंपनीचा तांत्रिक अधिकारी सांगत होता.

हे आणि असेच अजून कित्तेक नमुने सर्वांनाच, सदैव, सर्वत्र पाहायला मिळतात. प्रश्न असा पडतो की मग प्रामाणिक लोक शिल्लक आहेत का सगळेच संपलेत ? सगळेच संपले असतील तर मग हा गाडा चाललाय तरी कसा ? आणि शिल्लक असतील तर नेमके आहेत तरी कुठे ?
फार कमी शिल्लक आहेत. पण ते अंधारात आहेत. कधीतरीच क्वचित दिसतात.
एकदा संध्याकाळी हिंजवडीहून घरी येत होतो. बाणेर गावात आल्यावर फोन आला म्हणून गाडी बाजूला थांबविली. गाडीतून बाहेर येवून बोलत राहिलो. फोन बराच वेळ चालू राहिला तसं नकळत चालत बराच पुढे गेलो.
फोन कॉल संपल्यावर बाजूच्या एका बांधकामच्यासाईटवर वाळूने भरलेल्या ट्रकला खेटून एका वृद्ध जोडपं बसलेलं दिसलं. तसं थोडं चिंताक्रांत दिसत होतं. म्हातारा ७५ चा तर म्हातारी ७० ची असावी. कर्नाटकातून बांधकाम मजुरीसाठी इथे आलेले. मला कन्नड बोलायला येत असल्यानं त्यांना सहज बोलतं करता आलं. वाळूचा ट्रक रिकामा करायचा सौदा त्यांच्या मुलानं ४५० रुपयात ठरवला होता पण त्याला अचानक गावाकडे जायला लागलं, कंत्राटदाराकडून २५० रुपये ऍडव्हान्स घेवून. आता ट्रक रिकामा करायची जबाबदारी या दोघांच्यावर आलेली. त्यात म्हातारीच्या अंगात ताप आणि कणकण होती. म्हाताऱ्याला एकट्याला ट्रक रिकामा करायचं धाडस होतं नव्हतं. त्यात कंत्राटदाराने अडीच ब्रास सांगून हौद्याची उंची वाढवून साडेतीन ब्रास वाळू भरली होती. ती ही ओली वाळू.
मी म्हाताऱ्याला म्हटलं मी येतो तुमच्या मदतीला. आपण दोघे मिळून ट्रक रिकामा करू या. म्हातारा संकोचला. लई अवघड हाय हे काम, तुमानी जमणार नाही. वाळू वडून आतड्या लांब होत्यात असं म्हाणाला.
मी असली कामं करत असतो. मला हे काम जमतंय म्हणत त्याला तयार केलो. थोडं जबरदस्तीनचं. खरं तर मला माझ्या शारीरिक कष्टाची क्षमता पहायची संधी म्हणून मी या कामाकडे पहात होतो तर त्यांना त्यात दोनशे रुपयाची मजुरी दिसत होती.
म्हातारा कसाबसा तयार झाला. मी टी-शर्ट काढून ठेवलो आणि पँट गुढघ्यापर्यंत दुमडलो तर म्हाताऱ्याने बंडी काढून ठेवून धोतर खोचला. ट्रकवर चढून दोघांनी खोरं हातात घेतलं आणि कामाला लागलो.
थोड्या-थोड्या वेळाने म्हातारी येऊन पाणी द्यायची. थोडं विश्रांती घ्या म्हणायची.
तंबाखू पायजे काय हे सुद्धा एकदा विचारून गेली.
दीड तासाच्या मरणाच्या मेहनतीनंतर ट्रक रिकामा झाला.
खाली येवून मी बनियन काढून पिळलं तसा पेलाभर घाम निघाला. आतडी लांब होणे म्हणजे काय ते प्रत्यक्ष अनुभवत होतो. म्हतारा तर पूर्ण गळून गेला होता. धोतार्याच्या सोग्याने घाम पुसत बसला होता.
मी ही दमून बाजूच्या बाकड्यावर बसलो तशी म्हातारी माझी ओली पाठ तिच्या नऊवारी साडीने पुसू लागली. लई दमलास की रे लेकरा म्हणत वारा घालू लागली. मला फार बोलायची अंगात शक्तीच न्हवती.
थोड्या वेळाने एका पेपरात बांधून आणलेला पुडा आमच्या समोर सोडला. त्यात ४ वडापाव होते. बरोबरीने एक जर्मन चहाची किटली आणि पारलेजीचा बिस्कुट पुडा ठेवला.
एका मजुराची भूक म्हणजे काय असते याचा खरा साक्षात्कार होणारा तो प्रसंग.
म्हातारीला आमच्या बरोबरीने खायला आग्रह केला पण तिनं काहीच खाल्लं नाही.
थोड्या वेळाने कंत्राटदार आला. म्हाताऱ्याच्या हातात शंभर रुपयाच्या दोन नोटा ठेवल्या.
म्हातारा त्यातील एक नोट मला द्यायला हात पुढे केला. मी नको म्हणालो. तसा तो उठून माझ्या समोर उभा राहिला आणि हात पकडून कोंबायला लागला. माझा त्याला नकारच.
अरे पोरा, तू माझ्यापेक्षा ज्यास्त राबलायस. ते बी गुरावानी. तुजी बी बायकु-पोरं तुज्या रोजंदारीची वाट बघत असतील की. घे हे पैशे.
माझा पुन्हा नकारच.
हा खेळ थोडा वेळ पाहून म्हातारी पुढं आली. म्हाताऱ्याच्या हातातून शंभराची नोट न बोलता काढून घेवून सरळ माझ्या पँटच्या किशात कोंबत म्हणाली – पोरा, आम्ही रातच्याला हितचं झोपतो. ह्या जमिनीवर तुझं लई घाम सांडलय. जमीन आमची आई हाय. तुझं पैशे आम्ही घेटलो तर आमाला ही जमीन कशी झोपू देईल ते तूच सांग ?
यावर मात्र मी निरुत्तर !
जगातलं सर्वात प्रामाणिक तत्वज्ञान मी वास्तवात अनुभवल होतं !!
मी थोडं आग्रह करून म्हातारीला डॉक्टरकडे घेवून जातो म्हणालो तर तयार होईना. मी आयुष्यात कवाच डॉक्टरच तोंड बघिटलं नाही आणि बघणार बी नाही म्हणाली. रात्रीला काडा करून पितो, सकाळपर्यंत पुना कामाला लागायचं हाय. आजार-बीजार काय आमाला होत न्हाई.

तिथून दोघांचा निरोप घेवून निघताना एक प्रश्न घेवून निघालो ज्याचं आजवर मला उत्तर मिळालेलं नाही.
क्यूँ ओ लोग अंधेरेमे गुमनाम रहते है जिनपर हिंद को नाझ है ?
हिंद को शर्मसार कारणेवाले लोग क्यूँ सितारों जैसे चमकते रहते है ??

कुलभूषण बिरनाळे

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

व्यक्तीविशेष: सुरेश भट

 

सुरेश भट हे मराठीतील एक सुप्रसिद्ध कवी होते. त्यांनी मराठी भाषेत गझल हा काव्यप्रकार रुजवला. त्यांना ‘गझल सम्राट’ असे मानाने संबोधले जाते. आज त्यांचा जन्मदिवस. त्यांच्या जन्मदिनानिमित्त आज आम्ही प्रकाशित करत आहोत सुरेश भटांचे शेर. ज्या मध्ये सगळी अ पासून ज्ञ पर्यंत अक्षरे आहेत.
🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺

(अ)
अजुनी सुगंध येई दुलईस मोगऱ्याचा
गजरा कसा फुलांचा विसरुन रात्र गेली?

(आ)
आता कुशीत नाही ती चंद्रकोर माझी
हलकेच कूस माझी बदलून रात्र गेली

(इ)
इतकेच मला जातांना सरणावर कळले होते
मरणाने केली सुटका जगण्याने छळले होते

(ई)
‘ईश्वरी इच्छा’च होती कालचा दंगा
माणसांनी माणसांना मारले कोठे?

(उ)
उरले उरात काही आवाज चांदण्याचे..
आकाश तारकांचे उचलून रात्र गेली

(ए)
एक मी निःशब्द किंकाळीच होतो
ऐकण्यासाठी सुना बाजार होता

(ऐ)
ऐकली आजन्म त्यांची मी शिळी रामायणे
शेवटी मी बोललो अन् ते किती रागावले

(ओ)
ओळखीचा निघे रोज मारेकरी
ओळखीचाच धोका मला यार हो

(क)
कळले मला न केव्हा सुटली मिठी जराशी
कळले मला न केव्हा निसटून रात्र गेली

(ख)
खरेच सांग मला.. काय ही तुझीच फुले?
तुझा सुगंध कसा ये न आढळून मला?

(ग)
‘गर्दीत गारद्यांच्या सामील रामशास्त्री
मेल्याविना मढ्याला आता उपाव नाही.’

(घ)
घर माझे शोधाया मी वाऱ्यावर वणवण केली
जे दार खुले दिसले ते आधीच निखळले होते

(च)
चाहूल ही तुझी की, ही हूल चांदण्याची?
जो चंद्र पाहिला मी तोही दुरून गेला!

(छ)
छाकटे दुर्वास का निवृत्त झाले?
शापितांनी काय छाकट्यांचे करावे?

(ज)
जरी या वर्तमानाला कळेना आमुची भाषा
विजा घेऊन येणाऱ्या पिढ्यांशी बोलतो आम्ही!

(झ)
झाला उशीर जेव्हा हाका तुला दिल्या मी
मातीत पावलांचे काही ठसेच होते!

(ट)
टाकली हातातली मी सर्व पाने
कोण जाणे,हारलो की जिंकलो मी

(ठ)
ठेवले मी तयार ओठांना
एकदा तू पुकार ओठांना

(त)
तसा न रस्त्यात आज धोका मला परंतू
घरात येतात वाटमारे अजून काही

(द)
दिसूनही दार तो तिथे थांबलाच नाही
खरेच दात्याहुनी भिकारी हुशार होता

(थ)
थकुनी किती प्रवासी पडले धुळीत मागे..
रस्त्यास वाहणाऱ्या कसलीच खंत नाही….

(ध)
धन्य ही श्रद्धांजली जी वाहिली मारेक~यांनी,
संत हो आता बळीचा न्यायनिर्वाळा कशाला ?

(न)
नको जगा विचारू हासण्याचे गुपित माझ्या,
कित्येक हुंदक्यांनी, कोंडला एकांत माझा

(प)
पाठमोरा मी जरी झालो,तरीही
सूर्य येणारे मला कवळून गेले!

(फ)
फुलावया लागलीस तेव्हा मला कुठे देहभान होते
वसंत आला निघून गेला मला कुठे वर्तमान होते

(ब)
बघून रस्त्यावरील गर्दी कशास मी पाहण्यास गेलो?
धुळीत बेवारशी कधीचे पडून माझेच प्रेत होते!

(भ)
भोगले जे दुःख त्याला सुख म्हणावे लागले
एव्हढे मी भोगिले की मज हसावे लागले

(म)
मनाप्रमाणे जगावयाचे किती किती छान बेत होते!
कुठेतरी मी उभाच होतो… कुठेतरी दैव नेत होते !

(य)
याचेच रडू आले की जमले न मला रडणेही
मी रंग तुझ्या स्वप्नांचे अश्रूंत मिसळले होते…

(र)
रडत राखायची लोचने कोरडी
सतत कोठेतरी भिजत धुमसायचे…

(ल)
लागले न झाडांना दोनचार शिंतोडे
नाचही सुरू झाला जंगलात मोरांचा….

(व)
वसंत आला पुढे, तरीही सुगंध मी घेतलाच नाही!
उगीच का ताटवे फुलांचे मला शिव्याशाप देत होते?…

(श)
शब्द म्हणाले सर्व भावना निघून गेल्या
हाय कधी अर्थाला मी सापडलो नाही….

(स)
सकाळी तू उन्हापाशी कसा केलास कांगावा,
तरीही खूण चंद्राची तुझ्या ओठांवरी होती….

(ह)
हजार काजव्यांनी पाहिला एकांत माझा
तुझ्याच आठवांनी उजळला एकांत माझा….

(ज्ञ)
ज्ञानदेव लिहूनी गेले ओळ ओळ भाळी
निमित्तास माझे गाणे निमित्तास टाळी….

🌹 कवी- सुरेश भट

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Group)

साखरझोप

 

सकाळचे सहा वाजले असतील…
तो आजून झोपलेलाच…
तसा पूर्ण झोपलेलापण नव्हता न जागापण… अर्धवट झोपेत त्याला बायकोच्या पैंजनाचा छुम छुम आवाज येत होता… बाहेर हॉल मध्ये किंवा किचन मध्ये गेली की बारीक होत होता… बेडरूम मध्ये आली की मोठा होत होता… काहीही असो त्याला मात्र सुखवून जात होता…सुखावणार का नाही ओ!!! नुकतंच लग्न झालेलं… तिच्या रुपानं स्वर्ग त्याच्या दारात उतरलेला… तो पैंजनाचा आवाज येतंच होता… तो अगदी तल्लीन होऊन ऐकत होता… अशातच तो आवाज मोठा मोठा झाला आणि त्याच्या बेडजवळ येऊन बंद झाला… हा पाठमोरा झोपलेला… अर्धवट झोपेत म्हणा की झोपेचं नाटक करत पडलेला… बायकोने बेडवर बसत हळूच त्याच्या खांद्यावर हात ठेवला… आणि अगदी त्याच्या कानाजवळ तोंड नेऊन हळुवार आवाजात म्हणली…
“अहो…”
“अहो उठा ना…”
“सकाळ झाली… दहा वाजले की!!!”
तो गालातल्या गालात हसला… न म्हणला
“हम्मम्म्मम्म्मम…!!!”
बायकोने त्याला थोडंस हलवलं
“अहो खरंच दहा वाजलेत… उठा!!”
अचानक त्यानं बायकोचा त्याला हलवणारा हात पकडला न पुढं ओढला!!!
तशी ती त्याच्या अंगावर पडलीच!!! हात सोडवण्यासाठी धडपड करत…
“अहो सोडा ना!!! आई येतील की….
त्यानं डोळे किलकिले केले आणि तिचा हात तसाच पकडून ठेवत तो सरळ झाला आणि तिच्या मऊ मऊ तळव्यावरून आपलं बोट फिरवत म्हणला
“हम्मम्म्मम्म्मम्म”
तिची सुटण्यासाठीची धडपड थंडावलेली… न त्याचं बोट आता तिच्या तळव्यावरून हळू हळू नागमोडी वळणं घेत तिच्या चेहऱ्याकडे सरकत होतं आणि त्यामुळं तिला गुदगुल्या होऊन अगदी खल्लास (भरीपेक्षा पण भारी) लाजत होती…
तोच त्याला कुठूनतरी मोठमोठ्याने बोललेला आवाज येऊ लागला… त्याची झोपमोड झाली!!!
न खरा प्रकार त्याच्या लक्षात आला!!!
मोठमोठ्याने बोलताना दुसरं कोणी नसून त्याचाच पार्टनर होता… साडेआठ झालेले… कंपनीत जायला उशीर झालेला… मित्र बोंबा मारत होते… पण त्याला काहीच ऐकू येत नव्हतं… त्याच्या मनात एकच विचार घोळत होता… न तो म्हणजे “आता लवकरात लवकर लग्न करायचं!!!”

तळटीप :- कथा पूर्णतः काल्पनिक असून तिचा वास्तवाशी कसलाही संबंध नाही… माझ्याशी तर अजिबातच नाही!!!!

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

डॉ. अल्बर्ट एलिस: विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धती

डॉ. अल्बर्ट एलिस. अमेरिकेतील नामांकित मानसोपचारतज्ञ. यांना मानसशास्त्रज्ञ सुद्धा म्हणता येईल. विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धती (Rational Emotive Behaviour Thearapy) हा त्यांचा मनाच्या जगातील सर्वात महत्वाचा शोध. अनेकांना मानसिक स्थैर्य मिळवून देणाऱ्या या पद्धतीचा शोध खरंतर त्यांनी स्वतःला स्थिरता मिळवून देण्यासाठी लावला होता. या शोधाची सुरुवात त्यांनी लहानपणीच केली होती . भावनेच्या आहारी न जाता, तर्कसंगत बुद्धी वापरून केलेला विचार मनाला स्थिर करतो हा त्यांचा अनुभव त्यांनी जगाला पटवून दिला . त्यासाठी अनेक उदाहरणे आणि दाखले दिले. आणि आयुष्याच्या उत्तरार्धात त्यांच्या कार्याची दखल घेणे सर्व जगाला भाग पडले. त्यांनी मांडलेले काही सिद्धांत सोप्या भाषेत पुढीलप्रमाणे आहेत:

१) माणसाच्या आयुष्यात घडणाऱ्या घटनांवर त्याच्या प्रतिक्रिया आणि कृती अवलंबून नसतात , तर त्या घटनांकडे तो कोणत्या दृष्टीकोनातून बघतो आणि त्या घटनाक्रमाचा अर्थ कसा लावतो यावर अवलंबून असतात . त्यामुळे जर तुम्ही नकारात्मक घटनेकडे सकारात्मक दृष्टीकोनातून पाहिले आणि वाईट घटनेचा वाईटच अर्थ लावणे थांबवले तर मनावरचा अनाठायी ताण कमी होतो.

२) माणसाला वाटणारी भीती ही कोणत्याही गोष्टीची नसून ती त्याच्याच मनात दडलेल्या भीती या संकल्पनेची असते . ज्या गोष्टीची भीती वाटते ती गोष्ट प्रत्यक्षात भीतीदायक नसते, परंतु आपण ती करायला गेल्यास नक्कीच काहीतरी भीतीदायक घडणार असे आपल्याला वाटत असते. पण ती गोष्ट केल्यानंतर लक्षात येते कि असे काही घडलेच नाही . म्हणजेच भीती हि काल्पनिक असते.

३)निराशा येणे ही मनाची स्थिती खरी नसून ती स्वतःविषयीच्या अवाजवी अपेक्षांमुळे तुम्ही स्वतःच निर्माण करता . जगातली दुसरी कोणतीही व्यक्ती `तुम्हाला निराश करू शकत नाही . तुम्ही स्वतःच तसे वाटून घेता.यश आणि अपयश या दोनच पारड्यांमध्ये स्वतःचे आयुष्य तोलू नका . तुमचे यश हे दुसऱ्या कुणासाठीतरी अपयश असू शकते . तसेच तुमचे अपयश हे कुणाचेतरी यश असू शकते. त्यामुळे कधीच स्वतःची तुलना दुसर्यांशी करू नका.

४) जग काय म्हणेल हा विचार खोटा आहे. प्रत्यक्षात कुणालाही काहीही बोलायला वेळ नसतो . आणि जर कुणी काही बोलत असेलच तर ते मनापर्यंत झिरपू द्यायचे कि कानांवरूनच परतवायचे हे तुमच्यावर अवलंबून आहे . कोणी काहीही बोलले तरी जर तुमचा तुमच्या कृतीवर विश्वास असेल तर तुम्ही कायम आनंदी राहू शकता.

५) अमुक एका व्यक्तीशिवाय आपण जगूच शकत नाही असे वाटणे हे उत्तुंग प्रेम नाही तर स्वतःला कस्पटासमान लेखणे आहे. स्वतःचे अस्तित्व, आपले कुटुंबातील स्थान , समाजातील स्थान यांची जर पक्की जाणीव असेल तर तुमचे कोणावाचून काहीही अडत नाही. दुसर्यांवर प्रेम जरूर करा पण त्या आधी स्वतःवर प्रेम करा.

६) स्वतःला स्वीकारा. तुम्ही जसे आहात तसे. आपल्या अपयशाकडे फक्त त्या घटनेपुरतेच पहा . संपूर्ण आयुष्याचे अपयश म्हणून पाहू नका कारण आयुष्य अजून संपलेले नाही. दुसर्यांच्या चुका तर तुम्ही नेहमीच माफ करता. कधीकधी स्वतःच्या चुका सुद्धा माफ करा. जर तुम्ही स्वतःला स्वीकारलेत तरच जग स्वीकारेल .

७) नैतिक आणि अनैतिक या संकल्पना व्यक्तीसापेक्ष बदलतात . त्यामुळे स्वतः मूल्यमापन करून स्वतःच्या नैतिकतेच्या चौकटी आखा. दुसऱ्याच्या चौकटीत स्वतःला बसवण्याचा प्रयत्न करू नाका .

८ ) शारीरिक व्याधींशी सामना करताना बऱ्याचदा मानसिक संतुलन सांभाळणे कठीण जाते . अशा वेळी शरीर आणि मन या दोन्ही गोष्टींकडे स्वतंत्रपणे पाहायला शिका . कोणतेही दुखणे माझ्या शरीराला इजा पोहोचवू शकते परंतु मनाला नाही हा विचार मनात करा . मानसिक संतुलन आजारातून लवकर बाहेर पडण्यासाठी महत्वाचे असते .

९) दुसऱ्या व्यक्तीच्या विचारांवर आणि घडणाऱ्या घटनांवर तुमचा ताबा असू शकत नाही . माणूस आपल्याला हवे तसे जगाने बदलावे म्हणून जीवाचा आटापिटा करत राहतो . परंतु प्रत्यक्षात ज्या गोष्टींवर तुमचा ताबाच नाही त्या गोष्टी तुम्ही बदलू शकत नाही . तुम्ही फक्त स्वतःला बदलू शकता . वाईट घटना घडल्याच का असा विचार करत बसणे फायद्याचे नसते . तर यानंतर पुढे काय करायचे याचा तर्कसंगत बुद्धीने विचार करणे गरजेचे असते . तसंच अमुक एक व्यक्ती अशी का वागली ? याचा फार विचार न करता तुम्ही कसे वागायचे हे ठरवा .

१०) कोणताही मनुष्य स्वतःचे त्रासदायक विचार आमुलाग्र बदलवू शकतो . फक्त बदलण्याची गरज आहे ही जाणीव स्वतःला होणे आवश्यक आहे . हि प्रक्रिया कठीण आणि वेळखाऊ आहे. कारण विचारांच्या बदलांना तुमचे स्वतःचेच विचार आड येत असतात. एक एक नकारात्मक विचार दूर करून त्याजागी सकारात्मक विचाराची रोपण करावी लागते . परंतु एकदा मनातली अडगळ दूर केल्यावर ती पुन्हा तुमच्याकडे परतत नाही.

११) वैयक्तिक मालकी हक्क हा फक्त भौतिक गोष्टींना लागू होतो . मानसिक नाही . तुम्ही व्यक्तीवर हक्क सांगता म्हणजे फक्त त्याच्या शरीरावर हक्क सांगता. त्याच्या मनावर आणि भावनांवर तुम्ही हक्क सांगू शकत नाही . प्रत्येक व्यक्ती हि भावनिकदृष्ट्या स्वतंत्र असते.

हे नियम कालाबाधित आहेत. म्हणूनच या थोर मानसोपचार तज्ञाला आदराने प्रणाम !

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Group)