Category Archives: कुठेतरी वाचलेले..

माझं गाव विकताना पाहिलं

निवडणुकीच्या पहिल्या रात्री मी माझं गाव विकताना पाहिलं
कुठे हजारात, कुठे पाचशेत
बरबाद होताना पाहीलं

गावाला घडवण्याचे अमीष दाखवुन
गावं मटन आणि दारुत बुडवताना पाहीलं
निवडणुकीच्या पहिल्या रात्री मी
माझं गाव विकताना पाहील

इतक्या दिवस साड्या ओढणारं
अचानक साड्या वाटताना दिसलं
मटनाच्या तुकड्यात दारुच्या बाटलीसाठी गरीबाला मी लाचार होताना पाहिलं,
रात्री मी माझं गाव विकताना पाहिलं

पैश्या पुढे स्वाभिमान स्वतःचा विकताना पाहिला
पुन्हा गरीब बिचारा गरीबचं राहिला…
त्याच्या डोळ्यांतला तो निर्दयी स्वार्थ मी माझ्या डोळ्यांनी पाहीला
निवडणुकीच्या पहिल्या रात्री मी माझं गाव विकताना पाहिलं

गरिबांना पायदळी तुडवणारा
आता त्यांच्या पाया पडताना दिसला
गरिबांच्या झोपडीकडे जाताना
त्याचे जोडे केवढे घासले पण
वरवरच्या प्रेमाचा डाव मी त्याच्या तोंडावर पाहीला,
निवडणुकीच्या पहिल्या रात्री मी माझं गाव विकताना पाहिलं

लोकशाही ढाब्यावरच बसवून त्याने तोडलेत गरीबांचे लचके
आज दडपशाही मतदानाला आणली
गावाच्या स्वप्नांची सुंदर रांगोळी
त्या फुकट वाटलेल्या दारुनेच धुतली

त्या वाहणा-या विषारी दारुत
आज माझं गावही वाहिलं, मटनाच्या 2 चुऱ्यापाई, पुन्हा 5 वर्ष गरीबच राहीलं,,,

निवडणुकीच्या पहिल्या रात्री मी माझ गावं विकताना पाहिलं
कुठे हजारात, कुठे पाचशेत
बरबाद होताना पाहिलं…..!

आणि रात्री मी गांव माझं विकताना पाहिलं

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

चर्चा तर होणारच…!

1472065_546813062079085_815422248_n

चौका-चौकांतले भाऊ, दादा, नाना अन् अण्णा एकत्र आले. घरातला साधा ‘फॅन’ दुरुस्त करायची त्यांची ऐपत नसली तरी त्यांनी गल्लीबोळात आपापला ‘फॅन क्लब’ स्थापन केला. त्यानंतर फ्लेक्सवरच्या चित्रविचित्र साहित्याचं जागतिक संमेलनही त्यांनी भरवलं. या अकल्पित घटनेची खबरबात देवाधिराजांपर्यंत पोहोचताच सारा दरबार अवाक् होऊन एकसुरात उद्गारला, ‘..चर्चा तर होणारच!

पृथ्वीतलावरून कसला तरी ‘खाटऽऽ खूटऽऽ’ आवाज येऊ लागला म्हणून देवाधिराज इंद्रदेवांनी तत्काळ नारदमुनींना पाचारण केलं. मात्र, एखादी घटना घडून गेल्यानंतर जेवढय़ा वेळेत पोलीस घटनास्थळी पोहोचतील, त्याहीपेक्षा जास्त कालावधी नारदमुनींना दरबारात प्रकट होण्यासाठी लागला.

‘हे काय मुनी? मी जर भू-तलावर सत्तेत असतो, तर सीबीआय अधिकारीसुद्धा तुमच्यापेक्षा लवकर माझ्या दिमतीला हजर झाले असते नां!’ कपाळावरच्या आठय़ा दिसू न देण्याचा प्रयत्न करत देवाधिराज बोलले. त्यांच्या चेहर्यातवरचे हावभाव पाहून नारदमुनींना क्षणभर ‘उद्धव’ची आठवण झाली. ‘राज’चं नाव निघालं, की ते- सुद्धा असाच चेहरा करतात म्हणे.‘वाटेत खूप अडथळे लागले महाराज. म्हणून उशीर झाला!’ वातावरणातला तणाव दूर करण्याच्या हेतूनं हातातली वीणा हळुवारपणे वाजवत नारदमुनी उत्तरले.
‘पण कसले अडथळे मुनी? रस्त्यातले खड्डे अजून दुरुस्त झाले नाहीत का?’ देवाधिराजांनी विचारलं.
‘छे छे महाराज. काल-परवाच्या अवकाळी पावसामुळं प्रशासनाला पुन्हा एकदा निमित्त मिळालं बघा. रस्ते दुरुस्तीचं काम पुढं ढकलण्याचं.’
‘मग चौका-चौकांत ‘काम चालू, रस्ता बंद’च्या पाट्या टांगून ठेवल्या गेल्या आहेत, त्याचं काय?’
‘मी त्यात थोडीशी दुरुस्ती करून आलोय देवाधिराज. ‘काम बंद अन् रस्ताही बंद’ असं रंगवून आलोय पाटीवर.’ नारदमुनींच्या बुद्धिचातुर्यावर देवाधिराज पुरते खूश झाले.

‘असो. असो. पण, मला सांगा.. हा ‘खाटऽऽ खूट’ आवाज कसला येतोय भू-तलावरून मुनी?’ देवांनी मूळ विषयाला हात घातला.
‘तो आवाज म्हणता होय? तो चौका-चौकांतल्या ‘भाऊ’च्या कार्यकर्त्यांनी उभारलेल्या मंडपांचा आवाज आहे महाराज.’ मुनी बोलले.
‘अरे बाप रे..! आता कोणता उत्सव आला परत?’ गेल्या दोन महिन्यांत झालेली रस्त्यांची चाळण डोळ्यांसमोर तरळताच देवाधिराज पुरते दचकले.
‘उत्सव नव्हे.. अखिल भारतीय एफडीबी साहित्य संमेलनाची जोरात तयारी चाललीय ना महाराज.’ मुनींनी अधिक माहिती पुरवली.
‘मला बुडित बँकांमधला एफ्डी माहीत होता. बुडणार्याा शेतकर्यां चा एफडीआयही पाठ झाला होता.. पण हा एफडीबी काय प्रकार आहे बुवा?’ मोबाईलमध्ये जणू एखादं नवीन अँप्लिकेशन सापडावं, त्या उत्सुकतेनं देवाधिराजांनी विचारलं.
एफडीबी म्हणजे फ्लेक्स डिजिटल बोर्ड !’ इति नारदमुनी.
‘ऑ? आता फ्लेक्सचा अन् साहित्याचा काय संबंध?’ देवाधिराजांना एकावर एक आश्चार्याचे धक्के बसत होते.
‘होय महाराज. तुम्ही म्हणता ते बरोबर आहे.. परंतु आपण तरी काय करणार? विषय गंभीर; पण भाऊ खंबीर!’ अत्यंत निर्विकारपणे मुनी उत्तरताच दरबारात भलताच आ वासला गेला.
‘आता हा भाऊ कोण?.. अन् तो का खंबीर आहे?’ देवाधिराज अधिकच अस्वस्थ.
‘कारण महाराज.. प्रत्येक गोष्टीला अंत आहे म्हणून भाऊ शांत आहे!’ मुनींचा पुढचा डायलॉग ऐकताच दरवाजात पुन्हा चुळबूळ वाढली.
‘अरे पण .. या भाऊला कुणी विचारलं नाही का? तो असा का वागतोय?’ आता कुबेर पुढं सरसावले.
‘देवा..आता भाऊला कोण विचारणार? कारण त्याचा म्हणे कुणीच नाद नाय करायचा!’ डोळे मिटलेल्या नारदमुनींची धीरगंभीर आवाजातली भन्नाट डायलॉगबाजी काही संपायला तयारच नव्हती. आता मात्र दरबारातल्या कुबेरांची सहनशीलता संपू लागली होती ! त्यांच्या डोळ्यांत संताप एकवटू लागला होता. पण, हाय.. मुनींची ‘कॅसेट’ तशीच सुरूच राहिली.

बघता काय रागानं.? मैदान मारलंय वाघानं!’ मुनींचं हे पुढचं वाक्य ऐकल्यानंतर मात्र देवाधिराज सतर्क बनले. मुनींच्या वाणीतून आत्तापर्यंत बाहेर पडलेल्या या सार्या! वाक्यांमागं काहीतरी वेगळा इतिहास लपल्याची त्यांना जाणीव झाली. भू-तलावर काहीतरी अकल्पित घडत असल्याची त्यांना अनुभूतीही आली.
..म्हणून त्यांनी ‘भाऊ अन् वाघ’ या जगावेगळ्या भाषेतच पुढचा संवाद साधण्यावर भर दिला. ‘पण काय हो मुनी.. वाघानं मैदान मारल्यावर आजूबाजूच्या लोकांची प्रतिक्रिया काय?’ देवाधिराजांनी विचारताच मुनींनी तत्काळ जाहीर केलं, ‘एकच फाईट.. वातावरण टाईट.
‘एक से एक भन्नाट डायलॉगबाजी’ ऐकून इतर देवांनाही आता मुनींच्या संवादात अधिक रस वाटू लागला. एकाने गंभीरपणे पुढचा प्रश्न विचारला, ‘मग भेदरलेले बघे घाबरून पळाले असतील की !’
‘होय तर .. एक घाव शंभर तुकडे. अर्धे इकडे अर्धे तिकडे

‘काय म्हणता काय? परंतु याचा महिला वर्गाला काही त्रास?’ इतका वेळ पाठीमागं कुठंतरी उभारलेल्या अप्सरेनं पुढं सरसावून विचारलं. कदाचित ‘महिला हक्क अन् अधिकार’ याची जाणीव तिलाही झाली असावी.
‘छे छे. मुलींचा दावा आहे.. भाऊ छावा आहे.’ मुनींचे चौकार-षटकार सुरूच होते. हळूहळू सावरत चाललेला दरबार पुन:-पुन्हा बुचकळ्यात पडत होता.
‘ऑ? पाच मिनिटांपूर्वी तर तुमचा भाऊ वाघ होता. मग आता लगेच ‘छावा’ कसा काय झाला?’ कुबेरांना आतून संताप-संताप होत होता.
‘त्यात काय विशेष, आली लहर केला कहर!’ मुनींच्या या संवादफेकीनंतर मात्र अनेकांचा संयम तुटला. सहनशीलतेचा बांध फुटला.
‘मुनी.. तुमची ही चित्रविचित्र साहित्यिक भाषा आमच्या शिरपेचावरून चाललीय. आता तरी सांगा, कोण आहे हा भाऊ?..अन् आमच्या सहनशीलतेचा अंत पाहण्याचं धाडस या भाऊमध्ये आलं तरी कुठून?’ देवाधिराजही आता भलतेच गंभीर होत चालले होते.
भाऊंची डेअरिंग कालपण, आजपण अन् उद्यापण. महाराज.. भू-तलावरचे हे आधुनिक भाऊ खूप मोठ्ठे आहेत. जसं प्राचीनकाळी साधुसंतांनी वेगवेगळ्या तीर्थक्षेत्री आपापली परंपरा निर्माण केली होती; तसंच हे भाऊही आजकाल चौका-चौकांत स्वत:ची आगळी-वेगळी संस्कृती निर्माण करू लागलेत. जगावेगळ्या साहित्याची निर्मिती करू लागलेत.’ अखेर नारदमुनींनी मेन पत्ता ओपन करताच सार्यांथच्याच नजरेसमोर गल्लीबोळातले ‘फ्लेक्सबोर्ड’ झळकू लागले. आत्तापर्यंत मुनींनी ऐकविलेल्या प्रत्येक संवादामागचे रहस्यही उलगडत गेले.
‘पण काय हो मुनी.. या भाऊंचे कार्यकर्ते एफडीबी साहित्यिक संमेलन भरवताहेत म्हणता.. पण याचा खर्च नेमका करतोय कोण?’ युगानुयुगे जमाखर्चाच्याच राड्यात अडकलेल्या कुबेरांनी त्यांच्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा वाटणारा अचूक प्रश्न विचारला.

नारदमुनी गालातल्या गालात हसले. घसा खाकरून मिस्कीलपणे उत्तरले, ‘बोर्डावर जरी शुभेच्छुक म्हणून गल्लीबोळातल्या डझनभर लेकरा-बाळांचे फोटो असले, तरी याचा सारा खर्च वरच्या फोटोतला भाऊच करत असतो.
खालची नावं केवळ नावालाच असतात. अगदी तस्संच! आता या आधुनिक संमेलनाचा खर्चही हेच भाऊ करताहेत महाराज!’ हे ऐकताच मात्र अवघा दरबार दिलखुलास हसला. एक सुरात अन् एक दमात बोलला, ‘होऊ दे खर्च.. चर्चा तर होणारच!

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/Newspapers)

स्त्रियांच्या सुंदर छटा

स्त्रीचं जीवन
दूध ते तूप”
चितळेंच्या दुकानात श्रीखंडासाठी रांगेत उभा होतो .
तिथे एकाच ठिकाणी
“दूध, दही, ताक, लोणी, तूप”
बघून वाटलं की अरेच्या, ह्या तर सर्वच स्त्रीच्या जीवनाच्या अवस्था आहे..!
पाहूया कसे ते..?
दूध
दूध म्हणजे लग्नापूर्वीचं जीवन:
कुमारिका… दूध म्हणजे माहेर..
दूध म्हणजे आईवडिलांशी नातं
शुभ्र, सकस, निर्भेळ,
स्वार्थाचं पाणी टाकून वाढवता येत नाही,ते लगेच बेचव होतं.
त्यावेळी तिला आपल्यासारखं जग सुद्धा स्वच्छ ,सुंदर,निरागस दिसतं.
दही
कन्यादानाचं विरजण लग्नात दुधाला लागलं कि कुमारिकेची वधू होते..
दुधाचं नाव बदलून दही होतं!
दही म्हणजे त्याच अवस्थेत थिजून घट्ट होणं!
लग्नाच्या दिवशी मुलीची झालेली बायको पुढे अनेक वर्षे त्याच भूमिकेत थिजून राहते.
दही म्हणजे मुलीचं आपल्या लग्नाशी असलेलं घट्ट नातं.
“कितीही मारहाण करणारा, व्यसनी, व्यभिचारी,
मनोरुग्ण किंवा नुस्ता कुंकवाचा धनी असलेला नवरा असला तरी” स्त्री त्याच्याप्रती एवढी निष्ठा का दाखवते ?
नवरा हा “पती परमेश्वर” म्हणून ? नव्हे
तर याचं उत्तर म्हणजे तिचं आपल्याच लग्नाशी असलेलं घट्ट नातं.
ताक
सर्वसामान्य स्त्रिया लग्नात दही झाल्या कि दुसऱ्या दिवसापासून संसाराच्या रवीने घुसळल्या जातात,त्यांची आता सून होते,म्हणजे “ताक” होतं.”दूध जसं सकस तसं ताक बहुगुणी.”‘बडबडणारी सासू असो ( वात प्रकृती ) किंवा खवळलेला नवरा असो (पित्त प्रकृती)’ ताक दोघांनाही शांत करतं यांवर उत्तम उपाय असं आयुर्वेद म्हणतो.
“ताक” म्हणजे सुनेचं सासरशी नातं. सासरी स्त्री ताकासारखी बहुगुणी असावी लागते. सगळ्या प्रश्नावर तीच उपाय. तिथे दूध पचत नाहीच! ‘दूध’ पाणी घालून बेचव होतं पण ‘ताक’ मात्र पाणी घालून वाढत राहतं आणि अनेक वर्ष संसारातल्या सगळ्या प्रश्नावर कामी येतं.
लोणी
अनेक वर्ष संसाराच्या रवीने घुसळून घेत ताक सर्वाना पुरुन उरतं. मग २० वर्षांनी जेव्हा माझं फलित काय असा प्रश्न ताक विचारतं तेव्हा, मऊ, रेशमी,
मुलायम, नितळ लोण्याचा गोळा नकळत वर आलेला दिसतो.
हे लोणी म्हणजे नवऱ्याशी नातं…
रवीच्या प्रत्येक घुसळणीत ह्या नात्याचे कण कण ‘लोणी’ होऊन हळूच बाजूला जमा होत असतात हे तिच्या लक्षात येत नाही. कानावरच्या चंदेरी बटा खरं तर रोज आरशात लाजून तिला सांगत असतात.पण तिला त्यांची ही भाषा कळत नाही..
तरुण दिसण्यासाठी ती त्याचं तोंड काळं करते.
‘ताकाला’ पुन्हा ‘दूध व्हायचं असतं, हा वेडेपणा नाही का ?
तूप
‘लोणी’ ही तिची अंतिम अवस्था नसते म्हणून ते फार काळ धरून ठेवता येत नाही. ते आपलं रूप बदलतं. नव-याच्या नात्याचं प्रेम कढवून ती आता घरासाठी,
नातवांसाठी आज्जीचं नवं रूप घेते; त्याच लोण्याचं आता कढवलेलं “साजूक तूप होतं”
वरणभात असो शिरा असो किंवा बेसन लाडू असो
घरातल्या प्रत्येक गोष्टीत आता आजी नावाचं पळीभर साजूक तूप पडतं आणि जादू घडते.
देवासमोरच्या चांदीच्या छोट्या निरांजनात तुपाच्या लहानश्या गोळ्यात खोचलेली वात बघितली की मला घरासाठी येताजाता हात जोडणारी चंदेरी केसांची आजी दिसते.
घरासाठी कुटुंबासाठी प्रार्थना करत करत हे ‘तूप’ संपून जातं.हीच ती स्त्रीची अंतिम उच्च अवस्था होय.
‘दूध ते तूपं’
हा असा अनोखा स्त्रीच्या आयुष्याचा प्रवास.
स्री आहे तर श्री आहे हे म्हटलं वावगं ठरूं नये.असा हा स्री चा संपूर्ण प्रवास न थांबणारा, सतत धावणारा, न कावणारा, न घाबरणारा, कुटूंबासाठी झिजणारा, कुटूंबाची काळजी घेणारा…

स्त्री जातीस मानाचा मुजरा…

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Forwarded)

आपणच आपला करावा विचार

आपणच आपला करावा विचार

फेव्हिक्विकची एक जुनी जाहिरात पाहत होतो. एका तळ्याकाठी मासे पकडायला आलेला एक अवखळ, चंचल खेडवळ माणूस आणि एक उच्चशिक्षित,शिष्ट माणूस यांच्यातला प्रसंग दाखवणारी ती जाहिरात.
एका साध्या काठीला फेव्हिक्विकचे चार थेंब लावून दोन मिनिटांत मासे पकडणारा तो खेडवळ माणूस पाहिला की, त्याच्या बुद्धिमत्तेचं कौतुक वाटल्यावाचून राहत नाही.

स्मार्ट वर्क करण्याचं कसब ही तशी सोपी गोष्ट नाही. पण, बहुतेकांना तेच जमत नसतं. लिहिता येणं आणि शैलीदार लेखन करणं यांत जसा फरक आहे, तसाच फरक काम करण्याच्या पद्धतीतही दिसून येतो.
साक्षरतेच्या दृष्टीकोनातून अशिक्षित माणसं व्यवहारज्ञानाच्या बाबतीत मात्र पुष्कळ चतुर निघतात, हे सत्य तर कुणीच नाकारू शकणार नाही.

लिहिता-वाचता न येणाऱ्या माणसांनीच रायगड, प्रतापगड, सिंधुदुर्ग असे दुर्गम आणि अजिंक्य किल्ले उभारले, पुष्करणी बांधल्या, बारा-बारा मोटांच्या विहिरी बांधल्या. तीन-तीनशे वर्षे ऊन, वारा, पाऊस, समुद्राच्या लाटा यांना अखंड तोंड देत उभी असणारी बांधकामं करणारी माणसं साक्षर नव्हती, पण चतुर मात्र नक्कीच होती.
आता मात्र परिस्थिती उलटी फिरली आहे. पुस्तकी साक्षरता आली खरी, पण व्यवहारातलं चातुर्य मात्र गमावलं.

देवगिरी किल्ल्यावर अमुक एका ठिकाणी टाळी वाजवली की तमुक ठिकाणी तो आवाज कसा पोहोचतो, याचं कोडं आजही भल्याभल्यांना उलगडलेलं नाही. अजिंठ्याची चित्रं आणि त्यांचे रंग, कोणार्क-हंपी ची शिल्पकला, काडेपेटी एवढ्या डबीत मावणारी अख्खी नऊवारी अस्सल रेशमी साडी, तांब्या-पितळेच्या नक्षीदार वस्तू पाहिल्या की, भारतीय बुद्धिमत्तेचं मनोज्ञ दर्शन घडतं.

कोल्हापूरचा देवीचा किरणोत्सव आजही तोंडात बोटं घालायला लावतो. ते मंदिर घडवणारे शिल्पकार कोणत्या महाविद्यालयातून शिकलेले होते? सालारजंग वस्तुसंग्रहालयासारखी ठिकाणं पालकांनी आवर्जून पहावीत आणि डोळसपणे आपल्या मुलांना दाखवावीत अशी आहेत. कारण, ती केवळ कला-कुसर नाही, तर भारतीय बुद्धिमत्तेचा तो आविष्कार आहे. केरळीयन पंचकर्म आणि अभ्यंग ज्यांनी विकसित केलं, त्यांच्या बुद्धिमत्तेचा आवाका आपण लक्षात घेतला पाहिजे. पंचांग ही आपल्या खगोलशास्त्रीय बुद्धिमत्तेची पावतीच आहे. आयुष्याच्या एका विशिष्ट टप्प्यावर सर्वसंगपरित्याग करायला शिकवणारी आपली संस्कृती आज सबंध जगाच्या दृष्टीनं अभ्यासाचा विषय आहे. हीच तर आपल्या बुद्धिमत्तेची कमाल आहे.
कोणत्याही विद्यापीठाच्या पदवीच्या प्रमाणपत्रापेक्षा व्यवहारातलं प्राविण्य हे कैक पटींनी अवगत करायला कठीण असतं. म्हणूनच, ते दुर्मिळ असतं.

“येरागबाळ्याचे काम नोहे” असं जगद्गुरू संत तुकोबारायांनी म्हटलं आहे, त्यांचा गर्भितार्थ आपण समजून घेतला तर बेरोजगारीसारखी समस्या आपल्याला भेडसावणार नाही. दुसऱ्याचं अंधानुकरण न करता ज्यानं-त्यानं स्वत:चा वकुब ओळखावा, मग जीवघेणी स्पर्धा, त्यातून उद्भवणाऱ्या समस्या यांचा त्रासच नाहीसा होईल, हेच तुकोबाराय सांगत असावेत.
आपण मात्र ते समजून न घेता, केवळ ‘घोका आणि ओका’च्या स्पर्धा भरवत बसलो आहोत.

अर्जुन, एकलव्याचा वारसा सांगणारा आपला देश आज तिरंदाजीमध्ये जागतिक स्तरावर स्वत:चं कर्तृत्व का सिद्ध करू शकत नाही? बहिर्जी नाईकांसारखी अत्यंत विलक्षण बुद्धिमत्तेची माणसं आपल्याकडे होती, त्यांच्या बुद्धिमत्तेचा वारसा घडवणारं जगातलं सर्वोत्कृष्ट हेरखातं आपण का विकसित करू शकलो नाही?

आपल्याकडच्या पालकांनाच आपला खरा बौद्धिक वारसा पुन्हा एकदा सांगण्याची वेळ आली आहे. आपला बौद्धिक परंपरेचा इतिहास आपण पार विसरून गेलो, हीच आपली मोठी घोडचूक झाली आहे.

रामानुजन, भास्कराचार्य, जगदीशचंद्र बोस, रविंद्रनाथ टागोर, राजा रविवर्मा यांच्यावरचे माहितीपट घराघरातून दाखवण्याऐवजी आपण घराघरातून विवाहबाह्य संबंध आणि पाताळयंत्री सासू-सुनांच्या सिरीयल्स दाखवायला लागलो, तिथंच आपण चुकलो. न्यायमूर्ती रामशास्त्री किंवा चाणक्य यांच्या गुणांना मनावर बिंबवणारे उत्तम आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केलेले सिनेमे आम्ही केलेच नाहीत, आम्ही सैराट, शाळा, टाईमपास, फॅंड्री यांच्यातच रमलो, तिथंच आपण चुकलो.
कौटिल्याचं अर्थशास्त्र आपल्याला आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून शेतकऱ्यांपर्यंत पोचवता आलं असतं. ते केलं असतं, तर शेतकऱ्याला कर्जबाजारीपणही आलं नसतं आणि त्यानं आत्महत्याही केली नसती. आपण ते केलंच नाही.
शिवाजी महाराजांनी रांझ्याच्या पाटलाचा चौरंग केला, खंडोजी खोपड्याचे हात-पाय कलम केले, त्यांच्या कठोर शिस्तीचं आणि नैतिकतेचं महत्व आपण आपल्या मुलांना नीट शिकवलं का? ते शिकवलं असतं तर निर्भया किंवा कोपर्डी प्रकरण झालं असतं का? आपण ते केलंच नाही.
मग, आधुनिक माहिती तंत्रज्ञानाच्या युगात आपल्या पिढीला उत्तमरित्या घडवण्यासाठी आपण नेमकं केलं तरी काय? एक पालक म्हणून आपण आपली जबाबदारी नीट ओळखली आहे का?

गेलेली वेळ पुन्हा परत येईल का? येणार नाही.
डोळ्याला उघडपणे दिसणारी वस्तुस्थिती आणि आपला भूतकाळ यांचं नातं जोडण्याचा थोडासा तरी प्रयत्न करूया. आपल्याला ते प्रयत्नांनी जमेल.
व्यवहारात चतुर, प्रामाणिक, तत्वनिष्ठ आणि शिस्तप्रियता या चार गोष्टींचा अंगिकारच आपल्या देशाला जागतिक महासत्ता बनवेल…

~मयुरेश डंके
मानसतज्ञ, संचालक-प्रमुख,
आस्था काऊन्सेलिंग सेंटर, पुणे.

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Forwarded)

Ctrl Z

एका ज्येष्ठ नागरिकास कम्प्युटर शिकणे आहे.
इच्छुक तरुणांनी संपर्क साधावा. फोन: XXXXXX

वृत्तपत्राच्या आतल्या पानावरील या छोट्याश्या चौकटीने माझे लक्ष वेधले. सुट्टीची सकाळ होती. चहाचा कप बाजूला ठेवत मी पेपरची घडी नीट केली. तीच चौकट पुन्हा एकदा डोळ्याखालून घातली. नजर त्या चौकटीवर होती पण मनात निरनिराळे विचार येत होते. नक्की काय प्रकार असेल? फोन करावा का? इतक्या म्हातारपणी कम्प्युटर शिकून काय करणार हे आजोबा / आजी ? की आपला नंबर काबीज करण्यासाठी ‘मार्केटिंग’वाल्यांची ही एक नवी युक्ती?….फोन करून तर बघूया…म्हणत मोबाईल उचलला. नंबर फिरवला. दुसऱ्या हाताने चहाचा कप उचलला आणि एक घोट घेतला. गरम चहा थंड होण्याइतपत आपण विचार करत होतो, हे लक्षात येईस्तोवर समोरून एका आजोबांचा (हे माझं गृहीतक !) खणखणीत आवाज आला.
‘नमस्कार…सबनीस बोलतोय !’
‘नमस्कार काका ! ‘कम्प्युटर शिकणे आहे’ ही जाहिरात तुम्हीच…’
‘हो हो ! बोला बोला…तुम्हाला जमेल मला शिकवायला?’
‘तुम्हाला काय शिकायचंय त्यावर सांगू शकेन.’
‘इंटरनेट, इमेल, आणि तुमचं काय असतं ते…सोशल मिडिया वगैरे !’
‘इतकंच ना ! अहो, शिकवायचंय काय त्यात ! एक दिवसाचं काम आहे ते !’ मार्क झुकरबर्ग देखील इतक्या आत्मविश्वासाने बोलत नसेल.
‘वा वा ! माझा पत्ता लिहून घ्या. आज संध्याकाळी ५ वाजता जमेल?’

‘सबनीस’ अशी दारावर पाटी. मी बेल वाजवली.
दार उघडणारी अनोळखी व्यक्ती कशी दिसत असेल, याची उत्सुकता मला नेहमीच असते. फोनवरचा आवाज ऐकून, किंवा एखादं नाव ऐकून अनेकदा आपण मनातल्या मनात एक चेहरा तयार केलेला असतो. दरवाजा उघडला. सबनीस बऱ्यापैकी ‘सबनीसां’सारखे दिसत होते. हसून ‘या’ म्हणत त्यांनी मला घरात घेतलं. घर अपेक्षेहून मोठं होतं. घरातल्या प्रत्येक वस्तूवर श्रीमंतीची मोहर होती.
‘माफ करा. आज सकाळी तुमचं नाव विचारायचंच विसरलो.’ हातून काहीतरी अपराध घडल्याच्या अविर्भावात सबनीस म्हणाले.
मी माझं नाव सांगितलं. ते उगाचंच ‘व्वा’ म्हणाले.
‘माझी मुलगी लग्न होऊन अमेरिकेला असते. तिच्याशी संपर्कात राहण्यासाठी हे सगळं शिकणं जरुरी वाटलं.’ थेट विषयाला हात घालत सबनीस म्हणाले.
‘ओके…. सुरु करू या ?’….

‘ओके’ वर क्लिक करू का?’
‘अहो, करा ना ! मला काय विचारताय?’
‘तसं नाही हो..उगीच आपण कशावर तरी क्लिक करायचो आणि कम्प्युटर बिघडून जायचा !’
‘काका, तुम्हाला एक ‘थंबरूल’ सांगून ठेवतो. कम्प्युटरवर काही ठराविक गोष्टी करताना आपण चुकलोय असं वाटलं की ही ‘कंट्रोल की’ आणि ही ‘झेड की’ एकत्र दाबायची. याला ‘कंट्रोल झेड’ म्हणतात. या दोन्ही कीज एकत्र दाबल्यावर आपण केलेली चूक सुधारून आधी होतो त्या जागेवर परत जातो. थोडक्यात ‘अन-डू’ करायचं. किंवा कम्प्युटर काय काय सांगतोय, काय विचारतोय याकडे लक्ष ठेवायचं. तुम्हाला एखाद्या कृतीबद्दल आत्मविश्वास नसेल तर कम्प्युटर विचारेल तेव्हा ‘cancel’ म्हणायचं. अहो काका, बिनधास्त खेळा त्या कम्प्युटरशी. काही होत नाही त्याला. तुम्ही कितीही बिघडवायचा प्रयत्न केलात तरी तो बिघडत नाही. फार सज्जन माणूस आहे तो ! हां, म्हणजे तुम्हीच त्या लॅपटॉपवर एक हातोडा घातलात…तरच काय तो बिघडेल…’
‘हा आमच्या वयाचा दोष. हे प्रॉब्लेम्स तुम्हाला आत्ता नाही कळणार. आता बिअरसुद्धा फुंकून पितो आम्ही !’ सबनीस जोरात हसले.
दर रविवारी संध्याकाळी पाच वाजता मी सबनीस काकांकडे जात असे. इमेल, यु ट्यूब, वगैरे गोष्टी पाहून सबनीस काकांना अलिबाबाची गुहा सापडल्याचा आनंद झाला होता. नाही म्हणायला अधूनमधून ते फेसबुकवर दिसत. तीन-साडेतीन महिन्यात सबनीस काका बऱ्यापैकी पारंगत झाले होते. मला बरं वाटलं. फक्त एक गोष्ट मनातून जात नव्हती. माझे दहा-बारा रविवार मी त्यांच्यासाठी खर्च केले होते.एक औपचरिकता म्हणून तरी, काकांनी माझी ‘फी’ विचारायला हवी होती. अर्थात मी ‘फी’ घेणार नव्हतो..पण तरी……
शेवटी मी तो विषय मनातून काढून टाकला आणि माझ्या उद्योगाला लागलो.

एक दिवस इनबॉक्समध्ये बघतो तर चक्क सबनीस काकांचा इमेल. खास माझ्यासाठी लिहिलेला.

प्रिय मित्रा,

सबनीस काकांचा इमेल ! तोही चक्क मराठीत ! माझा मराठीतील इमेल पाहून तू कदाचित चक्रावून गेला असशील.
माझ्या डायरीतील नोंदीनुसार ‘मराठी टायपिंग आणि इमेल’चा धडा बरोब्बर एक वर्षापूर्वी याच तारखेला झाला होता. या विद्यार्थ्याने केलेली प्रगती ‘बरी’ या वर्गात मोडत असेल तरी मला खूप आनंद होईल. तेव्हा कृपया मास्तरांनी त्यांचे मार्क आणि अभिप्राय कळवला तर या पामरास खूप आनंद होईल. असो.

गेले सहा महिने तुझे ‘सबनीस काका’ त्यांच्या मुलीकडे – म्हणजे अमेरिकेत – राहायला आले आहेत. आता भारतात परत कधी येईन माहित नाही. माझी कम्प्युटरमधली प्रगती पाहून माझी मुलगी आणि जावई इतके खूष झाले की विचारू नकोस. मी लगेच माझ्या ‘कम्प्युटर गुरुजींचं’ नाव सांगितलं. असो. तुला thanks वगैरे म्हणून आपल्या मैत्रीमधील अंतर कमी करू इच्छित नाही. पण या मैत्रीचा दाखला देत आहे, तर आज काही गोष्टी अगदी मनमोकळेपणाने सांगणार आहे. त्यावेळी सांगायचा कधी धीर झाला नव्हता. तू समजून घेशील अशी आशा आहे.

मी मूळात एक निवृत्त सरकारी अधिकारी. अतिशय नावाजलेल्या सरकारी कंपनीतून सर्वोच्च पदावरून निवृत्त झालो. संपूर्ण कारकिर्दीत एकही काळा पैसा कमावला नाही, हे मी गौरवाने सांगू शकतो. ऑफिसमध्ये माझी प्रतिमा जितकी स्वच्छ तितकीच एक शिस्तप्रिय अधिकारी म्हणून नावाजलेली. हळहळू त्या शिस्तीची मला एक नशा येऊ लागली. सरकारी कचेऱ्या म्हणजे काय, याची तुला कल्पना असेलच. इथे तर शिस्तीच्या बाबतीत आनंदच होता. वेळेची शिस्त, कामातली शिस्त यांच्या नावाखाली मी लोकांना किड्यामुंगीप्रमाणे वागवू लागलो. पदोपदी त्यांचा अपमान करू लागलो. माणसं मला घाबरतात याची मला आतून एक ‘किक’ मिळत असे. लोकांवर तोंडसुख घेतल्याशिवाय माझा दिवस सरत नसे. ‘माझंच चारित्र्य काय ते स्वच्छ’ या समजुतीने माझ्यातला अहंकार दिवसेंदिवस फुलत होता. याची सावली अर्थातच माझ्या वैयक्तिक आयुष्यावर पडत होती. मी जगापासून लांब गेलो होतो. अतिशय काटेकोर आणि शिस्तबद्ध आयुष्य जगताना मी माझ्या ऑफिसमधील, घरातील, सोसायटीतील किती लोकांना दुखावलं याची गणती नव्हती. मी निवृत्त झाल्यावर ऑफिसमधील लोकांनी म्हणे, पेढे वाटले होते. मला त्याचाही एक विकृत आनंद झाला होता. मी हसणं विसरलो होतो. कपाळावरील आठी हा मला दागिना वाटत होता. माणसांची मला गरज नाही, माझ्या कर्तुत्वाच्या आणि पैशाच्या बळावर मला हवी ती कामं मी करून घेऊ शकत होतो, याची एक घमेंड आली होती.

हे सगळं घडत असताना, नियती नावाची एक गोष्ट मात्र स्वस्थ बसली नव्हती. एका रात्री माझ्या बायकोला हार्टअॅटॅक आला. मी गांगरून गेलो. काही लोकांना फोन केले. माझ्या भीतीपोटी काही माणसं जमली. आम्ही बायकोला हॉस्पिटलमध्ये हलवलं. ती त्यातून बरी झाली. पण नंतर तिची पुढची देखभाल करायला माणसं मिळेनात. कुणी चौकशीसाठी देखील फिरकले नाहीत. आम्ही दोघे एकटे पडलो. मी रोज रात्री बाथरूम बंद करून ओक्साबोक्शी रडत असे. आपण रडतोय आणि खांद्यावर थोपटायला कुणी नसणं हे किती भयानक असतं याचा अनुभव दोन महिने घेतला. बायको गेली आणि होता तोही आधार गेला. ज्या माणसांचा मी एकेकाळी तिरस्कार करत होतो, तीच माणसं आता मला जवळ हवी होती. ज्यांना मी माझ्या वागण्याने दुखावलं त्यापैकी काही लोकांचा पत्ता शोधून त्यांना भेटून आलो. त्यांना हात जोडून ‘सॉरी’ म्हणून आलो. काहींनी माफ केलं, काहींनी नाही. पण तरी बरंच ओझं कमी झालं. घरी बसून वेळ जाईना. मग सुचलं ‘कम्प्युटर शिकूया, स्वयंपाक शिकूया.’ पेपरला जाहिरात दिली की लोकांचे फोन येत. काही माणसं भेटून जात. तितकंच बरं वाटे. तू कम्प्युटर शिकावलास. चैत्राली नावाच्या एका मुलीने स्वयंपाक शिकवला. त्या निमित्ताने मला माणसं भेटत होती.

माणूस हा समुहात राहणारा प्राणी. तो जोवर समुहात आहे, तोवर त्याला माणसांची किंमत कळत नाही. ती कळण्यासाठी प्रत्येकाने एकटं राहून बघावं असं थोडीच आहे? इतरांच्या चुकांमधून काही शिकता येईल की नाही? निदान माझ्या चुकांमधून तरी….?

भरपूर माणसं जोड. त्यांना धरून ठेव. ज्याच्या घरात भरपूर वस्तू, तो श्रीमंत असं पूर्वी वाटायचं. आता वाटतं, ज्याच्या घराबाहेर भरपूर पाहुण्यांच्या चपला..तो खरा श्रीमंत ! आता तुझ्यासारखे असे निवडकच मित्र आहेत. खूप छान वाटतं.

कुछ लोग एक रोज़ जो बिछड जाते है, वो हजारों के आने से मिलते नहीं |
उम्रभर चाहे कोई पुकारा करे उनका नाम…वो फिर नहीं आते ! त्या दिवशी तुझ्या ‘युट्यूब’वर किशोरच्या तोंडी या ओळी ऐकल्या आणि…. असो !

तुझी ‘फी’ द्यायची बाकी आहे ते लक्षात आहे. मी अमेरिकेहून आलो की आपण भेटूच.
संपर्कात राहा. जमेल तेव्हा मेल कर.

तुझा

सबनीस काका

मी बराच वेळ त्या इमेलकडे बघत बसलो. त्या दिवशी जाहिरातीच्या चौकटीकडे बघत बसलो होतो, अगदी तसाच.
आपल्या सर्वांच्या आयुष्यातून हरवलेला ‘Ctrl Z’, सबनीस काकांना गवसला.
सबनीस काका, मला माझी फी मिळाली !

~ नवीन काळे

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)