Category Archives: प्रेरणादायी

What does a woman want?

King Harshavardhan was defeated in the battle.

He was handcuffed and taken to the winner that time the winner king was in a happy mood.

The king kept a proposal for Harshavardhan and said, “ If you can answer me a question correctly I will return your kingdom or else leave aside the kingdom, you shall have to remain a prisoner for the rest of your life in my country.”

“ The question is, ‘ what does a woman want from her man?’ You will get a month of time to give the answer.”

Harshvardhan accepted the King’s proposal. He went to various places and met many scholars, preachers, priests, dancers, prostitutes, housewives, maids and many more to know what exactly a woman wants from a man.

If someone said she wants ornaments, the other would say she wants children from her man, another said beautiful house and family, yet another said she would like to have the throne etc. etc. Harshvardhan was not satisfied with these answers at all. The month was about to end. On the other hand, Harshavardhan was unable to collect a satisfactory answer. Then someone informed that far away, in another country there lives a witch. Only she can give proper answer to this question because she has all the answers.

Along with friend Siddhiraj, Harshavardhan went and met the witch. He asked the question. The witch said , “ I will give you the correct answer only if your friend agrees to marry me.” The witch was old and extremely ugly. He didn’t want this injustice to happen with his friend. But to save his friend and the king of his country, Siddhiraj gave his consent to marry the witch and the marriage happened.

The witch then answered Harshavardhan and said, “ A woman wants to be independent so that she can take decisions on her own.”

Harshvardhan liked the answer. He told this answer to the winner king. The king liked the answer, released Harshavardhan and returned his kingdom to him.

On the other hand, the witch on her wedding night said to her husband, “You have a pure heart. You have sacrificed yourself to save your friend, so, I want to tell you something.”

“Everyday, I look ugly for 12 hours and extremely beautiful for the next 12 hours. Tell me, which look would you like to accept.”

Siddhiraj said, “ That is your decision dear. I have accepted you as my wife, so, I would like you anyway. ” Hearing this, the witch transformed into a beauty and said, “ You have allowed me to take the decision, therefore, from now I shall always remain beautiful.” “Actually this is my real look. I had changed my appearance into ugly witch for the ugly people all around.”

The social norms have made women dependent, but, mentally no woman accepts dependence. Hence those homes who have given power to the wives are generally happier.

We may not allow the wife to be the head of the house, but we should atleast release half part of her life, that half part, in which she can openly take her own decisions.

Image and Content Source – The Sikkim Times

गुरुजी – तेव्हाचे आणि आताचे

साधंसं धोतर, नेहरू शर्ट, डोक्‍यावर टोपी…
नेहरू शर्टच्या खिशात पॉकेट डायरी, साधंसं पेन…
अशा व्यक्तिमत्त्वाचे गुरुजी दिसले की गावातली माणसं त्यांना आदरानं नमस्कार करायची.
“कसे आहात गुरुजी?’ वगैरे वास्तपुस्त व्हायची.
पोरं गुरुजींना पाहून धूम पळायची.
विटी-दांडू, गोट्या, रपाधपीचा कापडी चेंडू, गाडी गाडी करत फिरवले जात असलेले सायकलीचे जुने टायर अशा खेळांच्या साऱ्या जिनसा जागीच सोडून!
त्या वेळी सातवी पास असलं की गुरुजी म्हणून नोकरी लागायची.
काही शिक्षक तर कुग्राम म्हणावं अशा खेड्यात जाऊन शाळा सुरू करायचे.
गुरुजींची उपजीविका गावावर अवलंबून असायची.
नंतर जेमतेम पगार सुरू झाला. खर्च असा नव्हताच.
अगदी गावात असलेला एखादा मोकळा वाडाही गुरुजींना मोकळ्या मनानं उघडून दिला जायचा.
सांज-सकाळी कुणाच्याही मळ्यातून हिरव्या पालेभाज्या यायच्या.
गुरुजींच्या घराचा कोपरा कडधान्यांनी भरून जायचा.
निरशा दुधाचा मोफत रतीब असायचा.
गुरुजी ग्रामव्यवस्थेचे अविभाज्य घटक असायचे.
कुणाच्या घरी पत्र आलं की त्या घराला गुरुजींची आठवण व्हायची.
पोरगं विजार सावरत पळायचं आणि गुरुजींना घेऊन यायचं.
तोपर्यंत घरातला बाप्या अंगणात गोधडी टाकायचा.
कारभारीण चुलीत तुराट्या घालून चहाचं आधण ठेवायची.
गुरुजी येऊन पत्र वाचायचे.
थाळाभर चहा समोर यायचा.
मग अंधार पडेपर्यंत शिवारगप्पा सुरू व्हायच्या.
त्यातच जेवणाची वेळ व्हायची. गुरुजी उठू लागल्यावर बाप्याचा आग्रह सुरू व्हायचा.
कारभारीण दाराच्या आतून पदर सावरत आदरानं म्हणायची : “आता दोन घास खाऊनच जावा की गुरुजी!’ ते ‘नको नको’ म्हणत असतानाच काठवटीत भाकरीची थपथप सुरू व्हायची कंदिलाच्या गढूळ प्रकाशात…

खरपूस पापुद्रा आलेली बाजरीची गरमागरम भाकरी, खापराच्या तवलीतलं झणझणीत कोरड्यास, लसूण, मीठ, लाल मिरची घालून पाट्यावर रगडलेला भेळा, गाडग्यात मुरलेलं खारट लोणचं…या अन्नाला मायेची चव असायची.
तृप्त पोटानं गुरुजी उठायचे.
झोपेनं पेंगुळलेल्या पोराच्या डोक्‍यावर हात फिरवायचे.
बाप्या कंदील घेऊन उठत म्हणायचा: “अंधार हाय…गरमासाचे किरकुडे निघत्यात…चला घरला सोडून येतो.’
कंदिलाच्या मिणमिणत्या उजेडासारखं ते स्निग्ध प्रेम पाहून गुरुजी भारावून जायचे.
*

गावात मुलीला पाहायला पाहुणे येण्यापासून तिचं लग्न लागेपर्यंत गुरुजींची महत्त्वाची भूमिका असायची.
दुखणं-पाखणं, अंत्यविधी, सणवार, प्रवचनं-कीर्तनं अशा प्रत्येक ठिकाणी सूत्रं गुरुजींकडंच असायची.
त्या काळी शाळा ही देवळात, एखाद्या मोकळ्या घरात, नाहीतर झाडाखाली भरायची.
खोडाला खिळा ठोकून त्याला लाकडी फळा लटकवला जायचा.
फळ्यावर पुसट उमटलेली अक्षरं विद्यार्थ्यांच्या मनावर मात्र गडदपणे उमटायची.
गावभर पाढ्यांचा, बाराखडीचा आवाज घुमायचा.
नंतर पत्र्याच्या, कौलाच्या इमारती झाल्या.
गुरुजींना शाळेच्या खर्चासाठी दोन रुपये “सादिल’ म्हणून मिळायचा.
डुगूडुगू हलणारं लाकडी टेबल, लांब बाकडं, रेकॉर्ड ठेवायला लाकडाची मोठी पेटी…
गुरुजी तीच पेटी खुर्ची म्हणून वापरायचे.
पालक तर ठार अडाणी.
पोरगं पहिलीत घालायचं तर जन्मतारीख माहीत नाही.
मग मुलगा सहा वर्षांचा झाला आहे किंवा कसं हे तपासण्यासाठी गुरुजी त्याचा एक हात डोक्‍यावरून विरुद्ध बाजूच्या कानाला लावायला सांगायचे.
हात कानाला लागला तरच पहिलीत प्रवेश!
नावाची-आडनावाची अशीच बोंब असायची.
शिंपी, लोहार, सुतार, कुंभार असे व्यवसाय असतील तर तेच आडनाव हजेरीवर लावलं जायचं.
आईनं पोराचं नाव दगड्या सांगितलं तर ते तसंच लिहावं लागायचं.
लिहिताना गुरुजींनी “दगड्या’चा उच्चार “दगडू’ असा केला तर त्याची आई म्हणायची : “दगड्याच लिवा. दगडू म्हणल्यावर त्यो भोकाड वाशितो’!
शाळेची घंटा म्हणजे रुळाचा तुटलेला तुकडा असायचा.
घणघण असा ओळखीचा आवाज गावभर घुमायचा.
वर्गात फरशी नसायची.
साधी जमीन.
आठवड्यातून एक दिवस वर्ग शेणानं सारवावा लागायचा.
गुरुजींचा आदेश आल्यावर आम्ही विद्यार्थी शेण गोळा करायला निघायचो.
नदीवरून बादल्या भरून आणण्याचं काम थोराड शरीराच्या मुलांकडं असायचं.
तोपर्यंत मुली परकरांचे ओचे-कोचे खोवून सारवण्याच्या तयारीत वर्गाच्या चारही कोपऱ्यांत बसलेल्या असायच्या.
एकंदर वर्ग सारवून घेणं हा आमच्यासाठी सोहळाच असायचा.

शाळा सुरू असताना काही पोरं गायब झाल्यावर ती पोरं कुठं गेली असतील ते गुरुजी अचूक ओळखायचे.
शर्ट-विजार ओली असेल तर मासे धरायला ओढ्याला…
करदोरा ओला असेल तर मुलगा नदीवर पोहून आलेला…
हाता-पायांवर ओरखडे असतील तर बोरीच्या झाडावर चढून बोरं खाऊन आलेला…
तोतरं बोलला तर बिबीची फुलं खाऊन आलेला…
हाता-पायांवर मोठाल्या लाल रेषा असतील तर कुणाच्या तरी शेतात शिरून ऊस तोडून खाऊन आलेला…
जीभ लालसर जांभळी असेल तर जांभळं खाऊन आलेला…
बोटात बारीक काटे असतील तर सबरीची बोंडं खाऊन आलेला…
तोंडाभोवती चिकटपणा असेल तर गुऱ्हाळात जाऊन गूळ खाऊन आलेला,
हाता-पायांवर पांढुरका चिकटा असेल तर कुणाच्या तरी शेतात जाऊन हरभरा खाऊन आलेला…
अशा निरनिराळ्या खुणांवरून गुरुजी विद्यार्थ्यांची चोरी नेमकी पकडायचे.
गुरुजींनी बरोबर कसं ओळखलं म्हणून त्या वयात आम्हा विद्यार्थ्यांना अतोनात आश्‍चर्य वाटे.

शाळा अशा मजेत चालायच्या!
आम्हाला खाकी चड्डी आणि पांढरा सदरा असायचा.
अनेकांच्या चड्डीच्या मागच्या बाजूला कमी-जास्त मोठी असलेली आयताकृती ठिगळं असायची.
सदऱ्याचा पुढचा भाग फाटलेला म्हणून ते फाटलेलं झाकण्यासाठी पुढून शर्टिंग आणि मागचं चड्डीचं ठिगळ झाकण्यासाठी सदऱ्याचा मागचा भाग शर्टिंग न करता तसाच राहू दिला जायचा.
खतांच्या गोण्यांपासून दप्तराच्या पिशव्या शिवलेल्या असायच्या.
त्या खतांच्या कंपनीचे आम्ही विद्यार्थी चालते-बोलते प्रचारक होतो म्हणा ना!
अडचणी होत्या…
संकटं होती…
पण शिक्षण मात्र सकस होतं.
गुणवत्तापूर्ण होतं.
मात्र, गुणवत्तेच्या मूल्यमापनासाठी तेव्हा खंडीभर साधनं नव्हती.
डोक्‍यावर व्यवस्थेची जीवघेणी उतरंड नव्हती.
गुरुजींवर विश्वास होता.
*

काळ बदलला. समाज बदलला.
विद्यार्थी बदलले. गुरुजी बदलले.
सारवणाच्या जमिनी जाऊन फरश्‍या आल्या.
भिंती रंगल्या.
शाळा मेकअप केल्यासारख्या सजल्या…
देखण्या झाल्या!

संगणक आले.
शाळा डिजिटल झाल्या.
तंत्रज्ञानानं शिक्षण व्यापलं.

गुरुजींच्या खिशात डायरीऐवजी मोबाईल आले.
प्रोजेक्‍टरवर अभ्यासक्रम आला.
साऱ्याच कवितांना एकच सरकारी चाल पाहून मुलं बावरली.
हेडमास्तरांना बसायला देखणी खुर्ची आली; पण तिला असलेल्या अदृश्‍य काट्यांनी ते अस्वस्थ झाले.

मोठं टेबल आलं; पण ते अहवालाच्या कागदांनी गुदमरून गेलं.
पोरांच्या अंगावर इंग्लिश धाटणीचे ड्रेस आले.
शाळेला कंपाउंड आलं आणि गाव शाळेपासून दुरावत चाललं.
*

आता गावाचं गुरुजींवाचून काही अडत नाही.
वरून अफाट अनुदान येतं.
शाळेत पैसा आला: त्यामागं राजकारण आलं.
राजकारणामागं गाव आलं.
गावपुढारी शाळेत लक्ष घालू लागले.
आठवीपर्यंत कुणाला नापास करायचं नाही…
मुलांना मारलं तर गुरुजींना तुरुंगात टाकण्याच्या धमक्‍या सुरू झाल्या.
धाक, दरारा, भीती नष्ट झाली.
“आनंददायी’च्या नावाखाली जणू स्वैराचारच सुरू झाला.

कृतीपेक्षा प्रशिक्षणं जास्त झाली.
गुणवत्तेपेक्षा मूल्यमापनाची साधनं जास्त झाली,
शिक्षकांपेक्षा शिक्षणतज्ज्ञ जास्त झाले.
सारं काही जास्त झालं; पण नेमकं काहीतरी कमी असल्याचं जाणवू लागलं…

साऱ्या सुविधा असूनही शिक्षणव्यवस्थेत रितेपणा असल्याची भावना दाटून आली आहे…
भरल्या घरात एकटेपणा वाटावा तशी.
काय ते समजत नाही; पण काहीतरी हरवलंय…!

शिक्षक दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!!

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

देव कसं काम करतो..

काश्मीर घाटातून एक मेजर त्याची तुकडी घेऊन पायी चालला होता. हिमवर्षावाने वाहने जाऊच शकत नव्हती. एव्हाना त्या तुकडीला चाल करून पाच-सहा तास झाले होते. पौर्णिमेची मध्यरात्र होती.

मेजरला चहाची तलफ आली. पण वाटेतली सर्वच दुकानं बंद.

परमेश्वरा! आता चहा-बिस्किटे तरी मिळू देत रे….!

मनातल्या मनात देवाचा धावा तो मेजर करत होता. कच्चा शिधा शिजवायची ही सोय नव्हती.

दोन किमी पुढे गेल्यावर एक टपरी दिसली. अर्थात बंद.

“सर्वांनी इथे काही काळ आराम करा”

मेजरच्या हुकुमासरशी सर्वांनी आपापलं समान खाली टाकलं.

“साहेब आत चहाची किटली….!”

पण दुकान बंद होतं. मनात विचार चालू होते. दुकान तोडून काही घेणं ही सरळसरळ चोरी. मेजर शांत होता. तो सर्वांची तोंडं बघत असतानाच आतला आवाज आला ‘तोड कुलूप’

“तोडा रे कुलूप”

एकाच झटक्यात कुलूप निखळलं.

आत वीस पेले, चहाचं समान, मसाला, आलं, किटली, स्टोव्ह आणि चाळीस-पन्नास पार्ले जी.

एका सैनिकाने भरपूर आलं घालून चहा बनवला. सर्वांनी चहा प्यायला, बिस्किटे खाल्ली. दोन थर्मास चहा आणि बाटल्यात पाणी भरून घेतलं.

“सर्व सामान धुवून आवरून ठेवा”

आदेशानुसार कामं होइपर्यंत मेजरने हिशेब केला.

₹२०००.०० मालकाला दिसतील असे ठेवले. त्यात तोडलेल्या कुलुपाचीही किंमत होती.

मजल-दरमजल करत तुकडी मुक्कामी पोचली. आता तीन महिने तिथेच ठाण मांडून राहायचं होतं.

तीन महिने पूर्ण झाले. तुकडीने सरस कामगिरी बजावली होती. यथावकाश त्यांची बदली तुकडी आली आणि हे परतीच्या प्रवासाला निघाले.

पुन्हा तीच टपरी. संध्याकाळ असल्याने उघडी होती. एक वृद्ध मालक ग्राहकाची वाट पहात होता. तुकडी दाखल झाली. तो आनंदला.

“जी साब”

“पचास चाय”

“अभी देता हू!”

“धंदा कैसे चल रहा है?”

“भगवान ने ठीक ठाक रखा है साब। भगवान सबका ख्याल रखता है।”

“जब भगवान खयाल रख रहा है तो तू इतना गरीब कैसे? तेरी गरीबी बता रही है के भगवान है ही नही” एक नास्तिक सैनिक थोडासा चिडूनच बोलला.

“नही साहब! भगवान है और वो पुकारने पर मदद भी करता है। मी पटवून देऊ शकतो”

“ते कसं?” मेजरने विचारलं.

“तीन महिन्यापूर्वी पौर्णिमेच्या दिवशी अतिरेक्यांनी माझ्या मुलाला उचललं होतं. त्याला काही विचारायला. पण माझ्या मुलालाच ते माहीत नव्हतं. साहेब! मारून मारून मुलाला अर्धमेला करून ते निघून गेले. मला दुपारीच निरोप मिळाला. लगेच टपरी बंद करून मी गावी गेलो. नेहमी टपरी बंद केली की समान बरोबर नेतो पण त्यादिवशी शंभर चहाचं समान आणि तेवढीच बिस्किटे तशीच ठेवून मी निघालो.”

पोराला दवाखान्यात भरती केलं. होता नव्हता तो पैसा खर्च केला पंधरा दिवसांनी पोरगा हाताशी आला. पण एक पै खिशात नव्हती. डोक्यावर ₹१००० चं कर्ज. टपरीकडे येताना सतत देवाला प्रार्थना केली की ₹११००चा तरी धंदा होऊ दे म्हणून. पण पाहतो तो काय! टपरीचं कुलूप तुटलेले.

रडत रडत मी आत शिरलो आणि दुसरा धक्का बसला. चहाचं सामान निम्मं झालेलं, बिस्किटे संपलेली, सर्व वस्तू स्वच्छ धुवून आवरलेल्या आणि साहेब, एका डब्याखाली ₹२००० होते हो. देवाने माझं ऐकलं साहेब.”

एव्हाना सर्वांना तो कोणत्या प्रसंगाबद्दल बोलतोय ते लक्षात आलं. मेजरने सैनिकांना नजरेनेच गप्प राहायला सांगितलं.

मेजरने विचारलं, “यात देवाचा संबंध काय?”

साहेब! टपरीला कुलूप होतं. कित्येक लोक सरळ पुढे निघून गेले असतील. पण कोणी तरी खरंच गरजू आला असावा आणि देवाने त्याला कुलूप तोडायची बुद्धी दिली असावी. नाहीतर असं कसं घडलं असतं? आणि तो खरंच गरजू होता म्हणूनच पैसेही ठेवून गेला. अगदी ₹१००० चं सामान घेऊन ₹२००० ठेवून गेला”

बोलता बोलता वृद्ध हमसू लागला..

“देव आहे साहेब! देव आहे”

“किती झाले?”

“पन्नास चहा आणि पन्नास नानकटाईचे ₹७५०.०० झाले.”

मेजरला त्या रात्रीची काकुळतीची भूक आठवली. चहासाठी केलेला देवाचा धावा आठवला आणि कुलूप तोडणंही आठवलं. पाकिटातून पैसे काढून त्या वृद्धाला देत म्हणाला,

“देव आहे बाबा! देव आहे.”
From
Army Diary

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Group)

पानिपत – मराठ्यांचा अद्वितीय पराक्रम

‘लाख बांगडी फुटली , दोन मोती गळाले , २७ मोहरा हरवल्या आणि चिल्लरखुर्दा किती गेल्या याची गणना नाही..…’

विश्वासराव आणि सदाशिवराव या दोन मोत्यांसह २७ सरदार आणि सैन्यासह काफिला मारला गेल्याचं हे वर्णन आहे.

मराठी साम्राज्याच्या भाळावरची भळभळणारी जखम’, असं पानिपतच्या युद्धाचं वर्णन केलं जातं.

पानिपतची तिसरी लढाई जानेवारी १४, १७६१ रोजी अफगाण सेनानी अहमदशाह अब्दाली आणि महाराष्ट्रातील मराठ्यांत झाली. या युद्धात मराठा सैन्य शौर्यानं लढलं, पण अखेर त्यांची पीछेहाट झाली, त्यांच्या घोडदौडीला खीळ बसली. पण यातही मराठ्यांचा विजय होता. अब्दालीचं कंबरडं मोडायचं काम या मराठ्यांनी या युद्धात केलं होतं.

युद्धाची पार्श्वभूमी :

मुघलांच्या उतरत्या काळात मराठे अगदी जोशाने नवीन महासत्ता म्हणून उदयास आले होते. १७१२-१७५७ या काळात मराठ्यांनी भारतातील एक महत्त्वपूर्ण भाग नियंत्रित केला होता. १७५८ मध्ये त्यांनी दिल्लीच्या आसपासचा काही भाग काबीज केला होता, पेशावरच्या अटकपर्यंत झेंडा रोवला, लाहोरवर हल्ला करून शहर ताब्यात घेतले आणि शहराचा कारभार पाहणाऱ्या तैमूर शाह दुर्रानी याला हाकलून लावले. तैमूर शाह दुर्रानी अफगान शासक अहमद शाह अब्दालीचा मुलगा होता.

मुस्लिम धर्मगुरूंनी मराठ्यांना इस्लामवरील संकट मानले व मराठ्यांना प्रत्युतर देण्यासाठी आघाडी उघडण्याचे आव्हान केले. सीमा ओलांडून मराठे येऊ लागल्याने भारता बाहेरील इस्लामी सत्तांना मराठ्यांना अंकुश घालणे गरजेचे वाटले. अब्दालीने याचा विडा उचलला, त्याने १७५९ मध्ये बलुच, नजीब खानच्या नेतृत्वातील पश्तुन रोहिल्ले व अफगाणी लोकांची फौज उभारली व उत्तर भारतातील छोट्या छोट्या चौक्यांवर हल्ले करण्यास सुरुवात केली व मराठ्यांशी उघड उघड वैर पत्करले.

अब्दालीने दिल्लीवर स्वारी करण्याची योजना आखली, छोट्या मोठ्या हल्ल्यांच्या माध्यमातून अब्दालीने उत्तरेतील मराठयांचे वर्चस्व मोडकळीस आणले होते, यातीलच एका लढाईत मराठ्यांचा मुख्य सेनापती दत्ताजी शिंदे यांची हत्या करण्यात आली.

मृत्यूच्या दाढेत असताना "बचेंगे.....तो और भी लडेंगे" असे म्हणून नजीब खानाला डिवचणाऱ्या दत्ताजी शिंदेंची क्रूर हत्या एक महत्वाची घटना ठरली

मराठ्यांना याचे उत्तर देणे गरजेचे होते तसेच अब्दालीला हुसकावणेही गरजेचे होते. अन्यथा उत्तर भारतात काही दशकात मिळवलेले वर्चस्व गमावण्याची भीती होती. म्हणून मराठ्यांनी पण ५०-६० हजारांची मोठी फौज उभारली व १७६० च्या जानेवारी- फेब्रुवारी मध्ये पानिपतकडे रवाना झाले. फौजेसोबत अनेक बाजारबुणगे देखील गेले होते. सगळ्यांचा मिळून आकडा लाख सव्वा लाखाच्या आसपास होता.

सदाशिवराव भाऊंच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांची मोहिम चालू झाली. भरतपुरचे जाट, होळकर, शिंदे, गायकवाड, बुंदेले यांच्या तुकड्या येउन मिळाल्या. या सैन्याने दिल्ली काबीज केली.

यादरम्यान अब्दाली व मराठे यांच्यात नियमितपणे चकमकी चालू झाल्या. भले मोठे सैन्य आणि त्यांच्या सोबतच्या बुणग्यांमुळे रसद संपत आली होती. सदाशिवरावांनी दिल्ली लुटायचा आदेश दिला. रसदेसाठी दिल्ली लुटायच्या बहाण्याने सदाशिवराव विश्वासरावांना दिल्लीच्या तख्तावर बसवणार अशी भनक जाट महाराजा सुरजमलला लागली म्हणून त्याने सदाशिवरावांना विरोध केला व तो युतीच्या बाहेर पडला. ही घटना युद्धात निर्णायक ठरली असे बर्‍याच इतिहासकारांचे मत आहे.

छायाचित्र : Pinterest – India

कुंजपुराच्या चकमकीत मराठ्यांनी अब्दालीची संपूर्ण तुकडी संपवली व कित्येकांना बंदी बनवले. नजीब खानाचा गुरु कुतुबशहा, सरहिंदचा सुभेदार अबुस समदखान, मोमीनखान आणि नजीबचा भाऊ नाजाबतखान ह्यांना मराठ्यांनी कापून काढले.

कुंजपुऱ्यात लक्ष लावून बसलेल्या मराठ्यांना गाफील ठेऊन अब्दाली बाघपत मधून निसटला आणि यमुना ओलांडून दक्षिणेकडे वळला. अब्दालीने यमुना ओलांडल्याचे मराठ्यांच्या लक्षात आल्यावर त्यांनी पानिपत जवळ तळ टाकला व बचाव भक्कम करण्यावर जोर दिला. २६ ऑक्टोबर १७६० रोजी अब्दाली पानिपत व सोनपत मधील संबलका येथे पोहोचला. पुढे चालणार्‍या अब्दालीच्या आघाडीच्या सेनेची मराठ्याशी येथे जोरदार चकमक झाली व मराठे पूर्ण चाल करणार इतक्यात अब्दालीची कुमक पोहोचली व मराठ्यांचे जोरदार आक्रमणाचे मनसुबे थंडावले. दोन्ही बाजुनी मोठ्या प्रमाणावर सैन्य मारले गेले.

एका चकमकीमध्ये बुंदेलेंच्या तुकडीवर अब्दालीच्या सेनेने हल्ला चढवला. ही तुकडी मुख्य सेनेसाठी रसद व घोडदळीची कुमक आणत होते. मराठ्यांना मोठे नुकसान सहन करावे लागले पण त्याही पेक्षा मोठे नुकसान म्हणजे, रसदेचा पुरवठा अब्दालीने पूर्णपणे तोडून टाकला.

पुढील दोन महिने दोन्ही सेनांमध्ये सातत्याने चकमकी होत राहिल्या व एकमेकांवर कुरघोडी करणे चालू राहिले. अब्दालीला मराठ्याच्या सामर्थ्याचा अंदाज आलेलाच होता व युद्ध फायद्यात नाही हे लक्षात आले होते. मराठ्यांच्या गोटातही उपासमार व बुणग्यांच्या ताणामुळे सदाशिवराव भाऊ तहाचा विचार करत होते. अब्दाली देखील तहाच्या बाजूने होता परंतु नजीबने तो होऊ दिला नाही, नजीबने इस्लामच्या नावावर युद्धाची शक्यता तेवत ठेवली. यामुळे मराठे अजून गोंधळात पडले. आज ना उद्या तह होईल या आशेवर थांबले. दरम्यान धान्यसाठा संपत आलेला होता, मराठ्यांची उपासमार सुरु झाली. यामुळे मराठे आजूबाजूच्या गावांमधून अन्न धान्य उचलून आणत होते. यामुळे मराठ्यांना आजूबाजूच्या गावांमधून अन्न धान्य उचलण्याशिवाय पर्याय राहिला नाही. यामुळे स्थानिक नागरिकांचा मराठ्यांवरील रोष वाढला. याउलट अब्दालीला दक्षिणेकडील मित्र पक्षांकडून रसद पुरवठा होत राहिला.

मराठा सैन्य पानिपतच्या उत्तरेकडे होते, त्यांचे मित्र पक्ष, त्यांचे रसद पुरवठादार, सैन्य कुमक हे सर्व दिल्लीच्या दक्षिणेकडे होते. तर अब्दाली पानिपतच्या दक्षिणेकडे होता. परिस्थिती लक्षात घेता युद्ध किंवा संधी असे दोनच विकल्प होते.

भाऊंनी सरतेशेवटी कोंडी मोडून काढण्याचा निर्णय घेतला. पहिल्या प्रथम तोफांनी अफगाण्यांना भाजून काढायचे व नंतर घोडदळाने आक्रमण करायचे व कोंडी मोडून जिथे रसद पुरवठा निश्चित होता त्या दिल्लीला पोहोचायचे, असे ठरले.

अंतिम लढाई

१४ जानेवारी १७६१ रोजी मराठे युद्धासाठी तयार झाले, लढाईची सुरुवात मराठ्यांकडून लढणाऱ्या इब्राहिम खान गारदीने गाजवली. रणांगणाच्या उजवीकडून इब्राहिम खानने आपल्या कमानी रोहिल्यांवर भिडवल्या. मराठे गारदी, तिरंदाज व भालदार यांनी अफगाण व नजीबच्या रोहिला पठाणांना मोठ्या प्रमाणावर कापून काढले. अब्दालीचे सैन्य मागे हटले, समोर फक्त मराठेच होते. उत्स्फूर्तपणे मराठे अब्दालीकडे मजल करत होते.

अब्दालीच्या तोफा छोट्या अंतरावरच्या असल्याने युद्धाच्या सुरुवातीला काहीच फरक पाडू शकल्या नाहीत. पण त्वेषाने लढणारे मराठी सैन्य दुपारी आपसूक त्या तोफांच्या पल्ल्यात पोहोचले. तरीसुद्धा अब्दाली तोफा वापरू शकत नव्हता कारण तोफांच्या हल्ल्यात त्याचे सैनिक देखील मारले गेले असते. हीच स्थिती इब्राहिम खानाची झाली, त्याच्या लांब पल्ल्याच्या तोफा सहज अब्दालीच्या सैन्याला हरवू शकत होत्या, पण त्यांच्या पल्ल्यात मराठे सुद्धा येत होते.

सदाशिव भाऊंनी रणांगणाच्या मध्यातून अब्दालीच्या अफगाण सैन्यावर हल्ला चढवला, अफगाण मागे हटायला लागले. अफगाणी पळ काढण्याच्या बेतात आहे हे पाहून मराठ्यांच्या घोडदळाला संयम आवरला नाही व आक्रमण केले परंतु उपाशी जनावरांनी ऐन वेळी हाय खाल्ली, कित्येक घोडे रस्त्यातच कोसळले व घोडदळाच्या घावाचा दणका अफगाण सेनेला देता आला नाही.

दोन तृतीयांश मैदान मराठ्यांनी मारले होते पण डाव्या बाजूला नजीब जोरदार प्रतिकार करत होता. सगळे मराठा सैनिक मैदानात होते. नाम मात्र राखीव कुमक शिल्लक होती, अनेक बुणगे देखील प्रत्यक्ष युद्धात लढत होते. संध्याकाळ होईपर्यंत मराठे थकलेले होते.

शेवटची चाल म्हणून अब्दालीने आपली राखीव सेने पुढे केली. त्याने १५,००० कसलेले योद्धे त्यांच्या मागे बंदूकधारी घोडदळ व उंटावर लादलेल्या छोट्या तोफा बाहेर काढले व चाल केली. या उंटावर लादलेल्या छोट्या तोफा पानिपतच्या युद्धात निर्णायक ठरल्या, या तोफा घोडदळाविरुद्ध अतिशय परिणामकारक ठरल्या तसेच मराठ्यांचे घोडदळ अफगाणी बंदुकधार्‍यांपुढे टिकाव धरू शकले नाहीत. राखीव फौज परिणामकारक होत आहे हे पाहून त्याने उरली सुरली १०,००० ची राखीव फौजही नजीबच्या मदतीस पाठवली. याच वेळेस दमलेल्या मराठी सैनिकांना ताज्या दमाच्या अफगाणी सैनिकांचा सामना करायला लागला. याच वेळेस मागून पण तोफांना आपल्या फौजांना संरक्षण देता आले नाही. समोरुन येणार्‍या उंटांवरील तोफांसारखा मराठी तोफखाना लवचीक नव्हता व युद्धाचे पारडे फिरले.

ताज्या दमाचे राखीव सैनिक पुढे न आणण्यात भाऊंची चूक झाली. दरम्यान विश्वासराव गोळी लागून ठार झाले होते व सर्वत्र गोंधळाचे वातावरण झाले. हत्तीवर बसलेले सदाशिवराव भाऊ अब्दालीच्या बंदूकधाऱ्यांचे सहज लक्ष होऊ शकत होते हे ध्यानात घेऊन ते हत्तीवरून उतरले आणि घोड्यावर बसून नेतृत्व करणार होते. परंतु मराठ्यांना भाऊ आपल्या हत्तीवर दिसले नाहीत व भाऊ पडले असे मराठ्यांना वाटले व संपूर्ण मराठे सैनिकांनी एकच हाय खाल्ली. आपला पराभव झाला असे समजून मराठे मागे सरकले. या टप्प्यावर होळकरांना पराभवाची जाणीव झाली आणि ते सैन्यातून बाहेर पडत मागे फिरले. भाऊ शेवट पर्यंत लढत होते पण ते सुद्धा धारातीर्थी पडले आणि अब्दालीने रणभूमीवर ताबा मिळवला.

मराठ्यांच्या पीछेहाटीस कारणीभूत काही मुख्य कारणे थोडक्यात बघूया :

१. बाजारबुणगे आणि यात्रेकरूंचा भरणा :

पुण्यातील राजकारण्यांच्या दबावाला बळी पडून यात्रेकरूंना फौजेबरोबर मोहिमेत सामील करण्यात आले. यात्रेच्या निमित्ताने हजारो यात्रेकरू, व्यापारी आणि कुटुंबकबिला असे एकास एक सुमारे लाखभर बिनलढाऊ लोक फौजेबरोबर होते. सैन्याच्या मोहिमेच्या संरक्षणात आपल्याला उत्तर भारतातील तीर्थस्थाने पहायला मिळतील या भाबड्या कल्पनेमुळे सर्वजण आले होते. रसदेमधील मोठा हिस्सा या बुणग्यांना जात होता, त्याचा अतिप्रचंड ताण सेनेवर पडला.

युद्धाअगोदर काही आठवडे नोंदीनुसार माणसांना खायला नाही म्हणून घोडे हत्ती यांचा चारा बंद करण्यात आला त्याचा परिणाम प्रत्यक्ष युद्धाच्या वेळेस दिसला. दुसरी गोष्ट म्हणजे बुणग्यांच्या मोठ्या संख्येमुळे संरक्षणासाठी कित्येक सैनिकांच्या तुकड्या खर्ची पडल्या ज्यांचा प्रत्यक्ष लढाईत फायदा झाला असता. आपल्या तुफानी वेगासाठी प्रसिद्ध मराठ्यांची सेना या अतिरिक्त लोकांच्या भारामुळे मंदावली होती.

२. हवामान :

मराठे महाराष्ट्रातून निघाले (जानेवारी १७६०) तेव्हा त्यांनी थंडी पासून बचाव करणारे साहित्य सोबत घेतले नव्हते. त्यामुळे मराठे उत्तरेच्या थंडीत गारठून गेले होते. उत्तरेतल्या कडाक्याच्या थंडीत लढाई करणे मराठ्यांसाठी सोपे नव्हते, उलटपक्षी अब्दालीच्या सैन्याला थंड वातावरण त्यांच्या घरच्या हवामानासारखेच होते आणि ते अंगावर चामड्यापासून बनलेला पोशाख घालायचे. युद्धात थंडीपासून रक्षण करण्यासाठी त्यांना हे पुरेसे होते. अब्दालीच्या सैनिकांसाठी ही जमेची बाजू ठरली.

सकाळी नऊपासून सुरू झालेल्या या युद्धात दुपारनंतर सूर्य दक्षिणेकडे झुकू लागला आणि मराठा सैन्याच्या डोळ्यांवर, डोक्यावर सूर्याची किरणे येऊ लागली. अनेकांच्या डोळ्यासमोर अंधारी आली त्यामुळे मराठे अडचणीत आले. अंतिमतः सूर्याची दिशा निर्णायक ठरली.

३. कूटनीतीचा अभाव :

मराठ्यांना राजपूत राजे, सुरजमल जाट, अवधचा नवाब शुजा उद्दौला यांची साथ लाभली नाही. शुजा उद्दौलाने दिल्ली दरबारचे प्रधानपद मागितले होते, सुरजमल जाटला आग्रा हवे होते तर दिल्लीतील मराठ्यांच्या वर्चस्वामुळे राजपूत नाराज होते.

फर्रुखबादच्या लढाईत रोहिल्यां विरुद्ध मराठे आणि अवधचा नवाब सफदरजंग उद्दौला एकत्र लढले होते, मात्र पानिपतच्या युद्धात सफदरजंगचा मुलगा शुजा उद्दौला अब्दालीच्या बाजूने लढला. सुरजमल जाट मोहीम चालू असताना मधेच साथ सोडून गेला, तर राजपूत राजे तटस्थच राहिले.

स्थानिक सरदारांना सोबत घेऊन चालणे मराठ्यांना जमले नाही.

४. अन्नधान्याचा तुटवडा :

अब्दालीने यमुनेच्या किनारी मराठ्यांची कोंडी केली होती आणि रसद पुरवठ्यात खोडा घातला होता. जेव्हा अन्नधान्य संपुष्टात आले तेव्हा मराठ्यांनी विचार केला की उपासमारीने मारण्यापेक्षा युद्धात मरणे चांगले आहे. प्रत्यक्ष कृतीदिनी अनेक मराठे उपाशीपोटीच लढले.

५. युद्धनीतीतील दुमत :

होळकर आणि शिंदे गनिमी काव्याने युद्ध करण्याच्या बाजूने होते, पण आसपासचा मैदानी, सपाट मुलूख लक्षात घेता इथे मराठ्यांचा गनिमी कावा चालणार नाही, हे ओळखून इब्राहिम खान आणि सदाभाऊ यांनी तोफखाना पुढे ठेवून त्याच्या मागे घोडदळ आणि पायदळ यांचा गोल करून पुढे सरकत शत्रूवर हल्ला करायचा अशी योजना आखली. पण अशा प्रकारच्या लढाईची सवय मराठा फौजेला नव्हती. प्रत्यक्ष मैदानात मराठ्यांच्या काही तुकड्या गोल मोडून रोहिल्यांच्या दिशेने धावल्या. तोफखान्यासमोर आपलंच सैन्य आलेलं बघून इब्राहिमखानाला तोफखान्याचा मारा बंद करावा लागला. याचा फायदा अब्दालीने घेतला आणि उंटांवरच्या आपल्या हलक्या तोफा पुढे करत मराठ्यांना भाजून काढलं.

६. प्रत्यक्ष युद्धभूमीतील चुका :

हत्तीवर बसलेल्या विश्वासरावांना गोळी लागली आणि ते धारातीर्थी पडले, हे पाहून सदाशिवराव भाऊ अंबारीतून उतरले आणि त्यांनी घोड्यावर मांड ठोकली. अंबारी रिकामी दिसल्याने भाऊही पडल्याची बातमी मराठा सैन्यात पसरली आणि सैन्याने कच खाल्ली.

युद्ध चालू असताना होळकरांनी काढता पाय घेतला, तसेच राखीव दलाचे नियोजन करणे सेनापतींना जमले नाही. अब्दालीने मात्र दहा हजारांचं राखीव दल ठेवलं होतं. मराठ्यांचं पारडं जड झाल्यावर त्याने अचानक हे दहा हजार सैनिक रणात उतरवले. दमलेल्या मराठ्यांना या ताज्या दमाच्या सैनिकांचा मुकाबला करणं कठीण गेलं.

पानिपतच्या युद्धानंतर मराठ्यांचा उत्तरेकडचा दबदबा अचानक नाहीसा झाला. पण एखाद्या विजयालाही लाजवेल असं तुफान शौर्य यौवनातल्या रणबहाद्दर मराठ्यांनी दाखवलं. त्या वीरांच्या स्मृती निमित्त १४ जानेवारी हा शौर्य दिवस म्हणून साजरा केला जातो.

छायाचित्र : Pinterest – India

रणांगणावर देह वाहिला भारत भू तुजसाठी ! रक्षावया तुज कधी न हटलो, ही मराठ्यांची ख्याती !!

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

संदर्भ:
पानिपत – विश्वास पाटील
Invasions Of Ahmad Shah Abdali
250 years on, Battle of Panipat revisited
Peshwa
पानिपतच्या युद्धात कसे लढले होते मराठे?

ऐतिहासिक: १६७२ चा साल्हेर रणसंग्राम

तेव्हाच ‘बागलाण प्रांत’ म्हणजे आजचा उत्तर महाराष्ट्रातील आणि गुजरातमधील काही भाग होय. इ.स १६७१ मध्ये शिवरायांनी बागलाण प्रांतात मोहीम उघडली आणि साल्हेर किल्ला जिंकला. हे ऐकून बादशाह खूप कष्टी झाला. त्याने इखलासखान आणि बहलोलखानास २०हजाराची फौज देऊन बागलाण मोहिमेस पाठविले. त्या दोघांनी किल्ल्याला वेढा घातला. बादशाहने पाठीमागून बहादूर कोकलताशला देखील पाठविले. “तुम्ही दिल्लीची पातशाही खुशाल करणे आपण शिवाजीवर जातो त्यास हालखुद ठेवितो, त्याचे लष्कर पातशाही मुलखात न येईल ऐसें करितो. पातशाहांनी फ़िकीर न करावी.” अशा आशयाचे उदगार काढले अशी नोंद सभासदांनी आपल्या बखरीत केलेली आहे.

(किल्ले साल्हेर, जि. नाशिक)

हे वर्तमान जेव्हा महाराजांना कळाले तेव्हा त्यांनी मोगलाईत पाठवलेले आपले सरनौबत प्रतापरावांना कळविले, “तुम्ही लष्कर घेऊन सालेरीस जाऊन बेलोलखनास धरून चालविणे आण् कोकणातून मोरोपंत पेशव्यांस हशमनिशी रवाना केले. हे इकडून येतील तुम्हीही वरघाटी कोकणातून येणे असे दुतर्फा चालून येऊन गनिमास गर्दीस मिळविणे.” अशी पत्रे पाठविली.

शिवाजी महाराजांच्या योजनेप्रमाणे सरसेनापती प्रतापराव गुजर वरघाटाकडून आणि पेशवे मोरोपंत पिंगळे कोकणातून साल्हेरकडे आलेले होते. त्यामूळे मोगलांच्या दोन्हीं बाजूच्या फ़ळीवर मराठ्यांना अचानकपणे हल्ला करणे शक्य झाले.साल्हेरला झालेली लढाई घनघोर स्वरूपाची होती. मराठ्यांनी नेहमीच्या गनिमीकाव्या ऎवजी उघडउघड “सुलतान ढवा” करून मोगलांना घेरले होते. या लढाईचे वर्णन करताना सभासद लिहतात, “चार प्रहर दिवस युद्ध जाहले. मोगल, पठाण, रजपूत रोहीले, तोफ़ाची, हत्ती, उंटे, आरावा घालून युद्ध जहाले. युद्ध होताच पृथ्वीचा धुराळा असा उडाला की, तीन कोस औरस चौरस आपले व परके माणूस दिसत नव्हते. हत्ती रणास आले दुतर्फा दहा हजार माणूस मुर्दा जाहले. पूर वाहिले रक्ताचे. चिखल जाहले. त्यामध्ये रुतो लाबले, असा कर्दम जाहला.”

या युद्धात मावळ्यांनी पराक्रमाची शर्थ केली. पेशवे मोरोपंत आणि सरसेनापती प्रतापरावांनी आणीबाणी निर्माण केली. सूर्यराव काकडे यांना पराक्रम गाजवतांना आपला देह ठेवावा लागला. शिवाजी महाराजांना हे आनंदाचे वृत्त समजल्यावर खबर आणणार्‍या जासूदाना त्यांनी सोन्याची कडी घातली. जे मर्द मराठे जिवाची बाजी लावून लढले त्यांना महाराजांनी अपार द्रव्य दिले आणि त्यांची संभावना केली.

हा पराभव दिल्लीच्या बादशहाच्या फार जिव्हारी लागला की सभासद म्हणतात, ” पातशहा असे कष्टी जालें, ‘खुदाने मुसलमानांची पातशाही दूर करून शिवजीसच दिधली असे वाटते. आता शिवाजी अगोदर आपणासच मृत्यू येईल तर बरे. आता शिवाजीची चिंता जीवी सोसवत नाही.’ असे बोलिले.”

या युद्धात महाराजांच्या लोकांनी दाखवलेल्या युद्ध कौशल्याची कीर्ती चहू दिशांना पसरली व त्यांचा दरारा अधिकच वाढला. साल्हेर जिंकल्यावर त्यासमोरील मुल्हेर किल्ला मराठ्यांनी जिंकला आणि संपूर्ण बागलाण प्रांत स्वतःच्या ताब्यात घेतला. त्यामुळे सुरत शहरास कायमची दहशत बसली.

इतर कोणत्याही लढाईपेक्षा साल्हेरच्या लढाईचा तपशील सभासदाने बऱ्याच बारकाव्याने दिला आहे. साल्हेरची लढाई मराठ्यांना अभिमानाची आणि प्रतिष्ठेची वाटली असावी कारण मैदानावर समोरासमोर लढाई करून मोगलांचा पराभव करण्यात मराठे या लढाईत यशस्वी झाले. गनिमी कावा हा तर मराठ्यांच्या युद्धशैलीचा खास प्रकार होता. परंतू समोरासोमरील लढाई देऊन आपण त्यातही मोगलांपेक्षा कमी नाही, असे साल्हेरला मराठ्यांनी सिद्ध केले. म्हणून “साल्हेरची लढाई” मराठ्यांच्या इतिहात महत्वपूर्ण मानणे आवश्यक आहे.

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)