Tag Archives: blogs

आध्यात्मिक: उपयुक्त माहिती

उपयुक्त माहिती:

१) देवासमोर लावलेल्या समईची ज्योत केव्हाही दक्षिणेकडे का असू नये ?
उत्तर: ती यमाची मृत्यू ची दिशा आहे . यमाची पुजा केली जात नाही. फक्त दिवाळीत यम व्दितीयाला यमाचे पुजन केले जाते तेव्हा दक्षिणेला दिवा लावला जातो.

२) स्त्रियांनी केव्हाही तुळस का तोडू नये?
उत्तर: ही सौभाग्य देणारी आहे म्हणून.

३) देव-देवतांना वंदन करताना डोक्यावरील टोपी का काढावी?
उत्तर: ब्रह्मरंध्राकडे निर्गुण ईश्वरी उर्जा आकृष्ट होते व ती ग्रहण करण्यासाठी टोपी काढावी .

४) शिवपिंडीला अर्धीच प्रदक्षिणा का घालावी?
उत्तर: शिवसुत्र आहे महादेवाचे. रद्रगण, पितृगण,लिंगाच्या टोकाला तीर्थ प्रसादासाठी बसलेले असतात .त्याना प्रदक्षिणा होईल म्हणून.

५) एकाच घरात दोन शिवलिंगे, दोन शाळीग्राम, दोन सुर्यकांत, दोन चक्रांक, तीन देवी, गणपती व दोन शंख पूजेस का पुजू नयेत ?
उत्तर: प्रत्येक गोष्टीत एक तत्व असते. आई बाप दोन होऊ शकत नाही एकच असतात अव्दैताची पुजा करतात, व्दैताची पुजा केली जात नाही म्हणून.

६) गायत्री मंत्र आसनावर बसून जपावा. रस्त्यातून जाता येता किंवा गाडीत का जपू नये ?
उत्तर: हा मंत्रराज आहे, ज्या मंत्राना बीज असतात, ते मंत्र सोवळ्यातच आसनावर करायचे असतात. कारण चित्ताची एकाग्रता महत्वाची असते. रस्त्यातून जाता येता किंवा गाडीत जपताना ती एकाग्रता साधत नाही व शरीर दोष येतो अंतर्मुखता साधत नाही. त्यामुळे मंत्रजपाचे फल मिळत नाही म्हणून ….

७) शाळीग्राम पूजावयाचे ते सम पूजावेत. मात्र समांमध्ये दोन का पुजू नयेत ?
उत्तर: शाळीग्राम हा स्वयंभू आहे. हे विष्णूचे प्रतिक आहे व दोन पुजले तर कर्त्याला उद्वेग, कलह प्राप्त होतो म्हणून ..

८) निरंजनात तुप व तेल कधीही एकत्र का घालू नये ?
उत्तर: तूप हे सत्व तत्व व निर्गुण आहे व तेल हे रज तत्व व सगुण आहे. म्हणून हे दोन्ही एकत्र करता येत नाही. नाहीतर तम तत्व वाढेल. राक्षसी संकटे येतील म्हणून.

९) देवदेवतांच्या मूर्तीची वा फोटोची तोंडे कधीही दक्षिणेकडे किंवा एकमेकांसमोर का करू नयेत ?
उत्तर: त्यांच्या तेजाच्या लहरी स्पंदने समोर फेकली जातात त्यामुळे शत्रुत्वाचा दोष येतो म्हणून …

१०) विष्णूच्या मस्तकावर वाहिलेले फुल मनुष्याने आपल्या मस्तकावर का ठेवू नये ?
उत्तर: फुले ही देवतांची पवित्रके आहेत. विष्णुतत्त्व व चैतन्य त्या फुलात येते ते शक्तीस्वरुप होते ही शक्ती आपणास सहन होत नाही म्हणून ..

११) शिव मंदिरात झांज, सूर्य मंदिरात शंख व देवी मंदिरात बासरी का वाजवू नये ?
उत्तर: शिवाचा तमभाव आहे व झांजेतुन तमतत्वाचे स्वर उत्पन्न होतात त्यामुळे शिवास विरक्ती येते म्हणून…
सर्य हा अग्नी तत्त्वाचा आहे व शंखनादही अग्नीतत्वाचा आहे दोन्हीही शक्ति एकरूप झाल्यावर रज कणाचे घर्षण होते. सुक्ष्म ज्वाळाची निर्मिती होते व त्यामुळे दाह निर्माण होतो म्हणुन…
देवी मंदिरात बासरी ही नाद पोकळी निर्माण करतो. शक्तीतत्व ह्या नादात पोकळीत रहात नाही. ती हिरण्यगर्भा आहे. ती प्रसूति वैराग्य आहे..

१२) आपली जपमाळ व आसन कधीही दुस-यास वापरण्यास का देवू नये ?
उत्तर: त्यात आपल्या सेवेच्या सात्विक लहरीचे बंधन झालेले असते. ते दुस-यास दिल्यास त्याला ते मिळते व साधनेत त्या आसनावर आळस येतो.

१३) देवाला नेहमी करंगळी शेजारील बोटाने गंध का लावावे?
उत्तर: हाताची पाची बोटे ही त्या त्या तत्वाशी निगडीत आहेत .
अंगठा -आत्मा/
तर्जनी -पितर/
मध्यमा-स्वतः/अनामिका -देव/करंगळी -ऋषी /
म्हणून देव बोटानेच देवाला गंध लावावे…

१४) समईत नेहमी १, ३, ५, ७ अशा विषम वाती का असाव्यात सम का असू नयेत?
उत्तर: विषम तत्व हे तम आहे त्यामुळे आपल्याकडे येणारे तम ते विषम उसळते व सात्विक लहरी प्रस्थापित करते म्हणून..

१५) अंगावर फाटलेला कपडा कधीही का शिवू नये?
उत्तर: पितराना दोष लागतो म्हणून..

१६) उंब-यावर बसून का शिंकू नये?
उत्तर: उबरा हा मुळात बसण्यासाठी नाही तेथे सर्वतिर्थे बसतात. तिथे घराची सात्विक ऊर्जा स्तंभित असते शिंकेने तिला व्यास येतो त्यामुळे अपशकुन घडतो म्हणून….. घडल्यास पाणी शिंपडावे……

१७) निजलेल्या माणसास का ओलांडून जावू नये?
उत्तर: झोपलेला शव असतो म्हणजे शिव असतो म्हणून ..

१८) मांजराना प्रेत ओलांडून का देवू नये?
उत्तर: प्रेत प्रेतच राहते म्हजे पिशाच्च योनित जाते त्याला मोक्ष प्राप्ती होत नाही म्हणून ..

१९) रात्रीच्या वेळी मीठ किंवा उडीद का आणू नयेत किंवा दुस-यास का देवू नयेत ?
उत्तर: याच्यात करणीतत्व आहेत. आकर्षण क्रिया पटकन होते व बळीतत्त्व आहे म्हणून ….

२०) सायंकाळी केर का काढु नये?
उत्तर: लक्ष्मीला आवडत नाही .
लक्ष्मी हळूहळू निघून जाते व अलक्ष्मीला आवडते…

२१) रस्त्यात प्रेत दिसल्यास नेहमी नमस्कार का करावा.?
उत्तर: शव= शिव म्हणून नमस्कार करावा….

२२) कुणाच्या घरातून परत निघताना जातो असे न म्हणता येतो असे का म्हणावे ?
उत्तर: येणे घडते नाहीतर कायमचे जाणे होते…

२३) एका हाताने देवाला नमस्कार का करू नये.?
उत्तर: दश इन्द्रियाचा नमस्कार मह्त्वाचा असतो . पंचतत्त्वाचा नाही …

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

ब्लॉक

वयाच्या 44 व्या वर्षी सोशल मीडियामुळे तिची 38 वर्षाच्या त्याच्याशी घट्ट मैत्री झाली. जोडीदार, 2 मुले, सुखी संसार असे समान धागे दोघांत होते तरीदेखील एकमेकांबद्दल अशी ओढ का वाटत होती? काही वेळा काहीही कमी नसले तरी काहीतरी का हवं असतं? मैत्रीच्या पुढे जाऊन त्याने आता तिच्याकडे शारीरिक सुखाची मागणी केली. तिला खरेतर ते नको वाटत होते. छान मैत्री असेपर्यंत ती बिनधास्त होती पण आता मात्र त्याच्या गोड बोलण्याने तिची द्विधा मनस्थिती होत होती. मनाच्या एका उत्कट क्षणी तिची पावले त्याच्याकडे वळालीच… भर दुपारी 3 वाजता ती त्याला एकांतात भेटायला निघाली… मनातल्या सगळ्या विचारांवर मात करत ती त्याच्याकडे गेलीच… त्याने तिला हळुवार स्पर्श करत हळूच बाहुपाशात ओढली.. आजपर्यंत तिला तिच्या नवऱ्याशिवाय असा स्पर्श कोणीच केला नव्हता… तिने करूनही घेतला नसता.. मग हे ती आज स्वीकारत होती का? आणि कशासाठी?..

तिला आठवला 7 वर्षांपूर्वीचा तो प्रसंग… तिच्या बाळाच्या देखभालीसाठी ठेवलेल्या 20 वर्ष वयाच्या मदतनीस मुलीला आणि आपल्या नवऱ्याला नको त्या अवस्थेत तिने पकडले होते.. खूप उध्वस्त झाली होती ती त्यामुळे.. आपल्यात काय कमी होते म्हणून नवऱ्याने असा अपमान करावा.. ध्यानी मनी नसताना आयुष्याने तिला लाथाडले होते.. नवऱ्याने माफी मागितली, माझा पाय घसरला, परत असे होणार नाही बोलला, त्या मुलीला कामावरून काढले.. परत ती किंवा तशी घटना तिच्या आयुष्यात घडली नाही.. नवरा खूप चांगले वागत होता.. पण तिच्या मनावरचा ओरखडा पुसला गेला नव्हता… काळानुसार थोडा पुसट झाला होता इतकेच… कदाचित यामुळेच कि काय तिची पावले आज या मित्राकडे वळली!.. त्याने तिला बेभान होऊन किस करायला सुरुवात केली.. तीही बेधुंद व्हायला लागली.. त्याच्या मिठीत विरघळून जाता जाता कसे कोण जाणे ती एकदम सावध झाली. तिला डोळ्यासमोर सगळे दिसू लागले…. तिचा नवरा, मुले, आई, सासूबाई, बहीण, भाऊ… सगळे काय कुजबुज करत आहेत? तिच्याकडे घृणास्पद नजरेने बघत आहेत… आज अण्णा असते तर त्यांनी इकडचा गाल तिकडे केला असता. आणि स्वामी… स्वामी समर्थांपुढे आपण उभे तरी राहू शकू का? त्यांच्या नजरेला नजर देऊ शकू का? खाडकन कानफटात मारल्यासारखी ती भानावर आली.. तिने एकदम त्याचा हात झिडकरला… त्याच्या मिठीतुन स्वतःला सोडवून घेत आपण इथेच थांबूयात म्हणून त्याला विनवूू लागली. तोही तसा धूर्त होता. पहिल्याच प्रत्यक्ष भेटीत थोडे आवरते घेऊ… सगळे एकदम नको म्हणून त्यानेही तिच्या कलाने घेतले. तिने सुटकेचा निश्वास टाकला आणि ती धावत पळत घरी आली. संध्याकाळ होत आली होती. आल्या आल्या ती अंगावरच्या कपड्यानिशी शॉवरच्या थंडगार पाण्याखाली उभी राहिली… कितीतरी वेळ… सगळ्या भावना, लोभ, मोह, इच्छा वाहून जाईपर्यंत… शॉवरच्या पाण्याबरोबर तिचे डोळेही पाझरत होते…. मन आणि शरीर थंडगार होईपर्यंत ती तशीच निथळत होती.

नंतर शांतपणे आवरून देवघरात आली तो सासूबाईंनी तिला उशीर झाल्यामुळे आधीच दिवा लावला होता आणि तिला तुळशीतला तेवढा लाव ग म्हणाल्या. दिवा घेऊन ती अंगणात तुळशीपाशी आली. पण आज दिवा ठेवताना तिचा हात थरथरत होता. दिवा ठेवताच क्षणी तुळस शहारून आली असे तिला जाणवले आणि ती सुद्धा शहारली. त्याच वेळी तिच्या मनात आले आपल्या नवऱ्याने ‘ती’चूक केली म्हणून आपण हि ‘ती’चूक करायला पात्र आहोत, तो आपला अधिकार आहे असे आपल्याला वाटलेच कसे? पण तिच्यावरच्या खोल संस्कारांमुळे तिने हे वाटणे धुडकावून लावले आणि त्याला कधीही न भेटण्याचा तिने निश्चय पक्का केला. घरात येऊन तिने मोबाईलचे नेट ऑन करून त्या मित्राला ब्लॉक करून टाकले… सोशल मीडिया वरून हि आणि मनातूनही…

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

आपडी-थापडी

परवा गल्लीतून जात होतो. साठीतील एक आजीबाई त्यांच्या नातवंडांत रमल्या होत्या. चार-पाच वर्षांची गोजिरवाणी मुले त्यांच्या अवतीभवती बसलेली. कोणी समोर, कोणी मांडीवर, कोणी पाठीवर रेललेले. आजीही त्यांच्यातीलच एक होऊन गेल्या होत्या. मुलांना त्या बहुधा गोष्टी सांगत असाव्यात. गोष्टींना कंटाळलेल्या मुलांनी एकच गिल्ला सुरू केला…
आजी,
आजी ऽ आपडी- थापडी खेळू ना गं.

रस्त्याने चाललेला मी ‘आपडी थापडी’ ऐकताच थबकलो. ही आपडी-थापडी पस्तीस-चाळीस वर्षांपूर्वी माझ्या बालमुठीतून घरंगळून गेली होती. मधल्या काळात मोठे होणे काय असते, ते पुरेपूर अनुभवले, त्याचे चटके सोसले. हरवलेल्या बालपणासोबत खूप काही हरवले, पण ही ‘आपडी थापडी’ मेंदूच्या कोठल्या तरी कोपऱ्यात तशीच राहिली. मधल्या काळात माझे लग्न झाले. मला मुले झाली, पण त्यांच्याशी मला कोठे खेळता आली ही ‘आपडी-थापडी’
सारखी अवीट जोडीची ‘खेळगाणी’? मी मला काळाच्या बदलात केवळ ढकलत राहिलो, पुढे पुढे; पण बालपणीचे किती मोठे वैभव, त्या फुलपंखी दिवसांतील गमतीजमती, ते खेळ, ती गाणी, सारे तेथल्या तेथे सोडून आलो.

त्या ‘आपडी-थापडीच्या’ खेळाने मला माझ्या बालपणात नेऊन सोडले. रस्त्याने जात होतो, पण माझा पाय जागेवरून हलेना. मला त्यांची ‘आपडी-थापडी’ पाहायची होती. बिनपैशांचा तो आनंद माझ्या
आपल्या आयुष्यातून निघून गेला आहे. मी लहान होऊन तो पकडू पाहत होतो.

कोणी काय म्हणेल याची पर्वा न करता मी त्या आजी-नातवंडांच्या खेळाकडे बघू लागलो. मुलांनी कोंडाळे केले होते. आजीसमोर प्रत्येकाने त्यांच्या छोट्या छोट्या हातांचे पंजे एकमेकांवर पालथे ठेवले होते अन् सुरू झाली…

‘आपडी-थापडी..
गुळाची पापडी
धम्मक लाडू..
तेल पाडू
तेलंगीच्या..
तीन पुऱ्या
चाकवताचं…
एकच पान
धर गं बेबी..
हाच कान’

आजी मुलांच्या पालथ्या हातांवर क्रमाक्रमाने उलटापालटा हात थोपटत गाणे म्हणत होती.
‘धर गं बेबी हाच कान’ म्हणताच त्या छोट्या छोट्या बोटांनी एकमेकांचे कान पकडले, आजीचेही पकडले. कान धरून, ते सारे कोंडाळे झुलू लागले आणि पुढचे गाणे सुरू झाले.

‘च्याऊ म्याऊ पितळीचं पाणी पिऊ भुर्रर्रर्रकन उडून जाऊ’

असे म्हणत सर्वांनी त्यांचे कानांवरील हात सोडून हवेत फडकावले. जसे छोटे छोटे पक्षीच उडाले. मी तल्लीन झालो होतो. माझे मला मी रस्त्यात उभा राहून मुलांच्या खेळात रमलो आहे याचे भानही उरले नव्हते. मला माझे निसटून गेलेले बालपण त्या खेळगाण्यांतून पुन्हा मिळाले होते. माझ्यातील लहान मूल त्या ‘आपडी-थापडी’ने जागवले होते. माझ्या डोळ्यांपुढून माझे खेड्यात गेलेले बालपण सरकू लागले. संध्याकाळी शाळेतून आले, पाटी-दप्तर घरात भिरकावले, की आम्ही खेळायला मोकळे! गरिबी सगळ्यांच्याच घरी होती. आजूबाजूचे सगळे मित्रही त्याच परिस्थितीतील. आमचे खेळही खर्चिक नव्हते. सगळे तोंडभांडवल किंवा अंगमेहनत असा व्यायाम घडवणारे.

ओट्यावर बसलेली आजी दोन्ही हातांनी डोळे झाकायची अन् म्हणायची.

‘आया भोया
पाटीभर लाह्या
वाघाचं पिल्लू
छुट गया…..’

मग सुरू व्हायची त्याच्या लपलेल्या सवंगड्यांची लपाछपी. वाघाच्या पिल्लावर राज्य आलेले. तो मग इकडे तिकडे कानाकोपऱ्यात शोधीत फिरे. पहिल्यांदा जो सापडला त्याच्यावर राज्य. पुन्हा त्याचे डोळे झाकून
‘आया भोया’ सुरू!
एका खेळाने कंटाळले, की दुसरा खेळ. असेच अन् या सगळ्या खेळांभोवती काही काही गाणी असतच. त्याचे तेव्हा काही वाटत नसे – आज आठवून मोठी गंमत वाटते. आराधरीचा खेळ खेळताना सगळे गडी गोल रिंगण करून जाळी धरत. जाळी धरली, की कोणावर राज्य येणार यासाठी मग…

‘इरिंग मिरिंग
लवंगा तिरिंग
लवंगा तिरीचा
डुगडुग बाजा
गाई गोपी उतरला राजा…
उतरला राजा’

आणि गंमत अशी, की जो राजा बनून उतरायचा त्याच्यावरच राज्य आलेले असायचे. आराधरीत खूप पळापळ व्हायची. हुलकावण्या देत पळणाऱ्यांपैकी कोणा एकाला पकडलं, की त्याच्यावर राज्य!

मुलींची गाणी आणखी वेगळीच असत-
‘इत्ता इत्ता पाणी
गोल गोल राणी’
म्हणत मुलींचे खेळ रंगत. एरवी भित्र्या, काकूबाई असणाऱ्या मुली खेळताना किती धीट होत!

‘कोरा कागद निळी शाई
आम्ही कोणाला भीत नाही
दगड का माती?’

हा दगड-मातीचाही खेळ छानच होता. दगड म्हटले, की मातीवर उभे राहायचे अन माती म्हटले, की दगडावर! धमाल यायची.
आकाशात विमानाचा घरघर आवाज ऐकू येऊ लागला, की सगळी बच्चेकंपनी विमान पाहायला अंगणात जाई. आभाळात विमानाचा शोध सुरू होई. ते विमान साखळी सोडून लहान मुलांना विमानात बसवून घेते असाही काहीतरी समज होता…
आम्ही
‘ईमाईन ईमाईन साखळी सोड…’ असेही त्या आकाशात उडणाऱ्या विमानकडे पाहून म्हणत असू. जेव्हा एसटीतही क्वचितच बसायला मिळे त्या काळातील ती कल्पना!

संध्याकाळी आभाळातून बगळ्यांची माळ हमखास उडताना दिसे, मग आम्ही ‘बगळ्या बगळ्या कवडी दे, धारणगावची नवरी दे’
असे नखांवर नखे घासून गाणे म्हणत असू.
नखांवर तेव्हा तांदळाच्या कणीसारखे काहीतरी डाग असत. अनेक मुलांच्या नखांवर ते असत. त्यालाच आम्ही कवड्या म्हणत असू. बगळे आपले उडत जायचे, पण आम्हाला मात्र कवड्या मिळालेल्या असत, नखांवर…

पुढे आमच्या मित्राला… प्रकाशला धारणगावची नवरी मिळाली. त्याला दोन्ही गोष्टी साध्य झाल्या. लहानपणी कवड्या अन् मोठेपणी धारणगावचीच नवरीही…
आम्ही त्याची खूप मजा घेतली.

आकाशात ढग भरून आले,
की पावसाचे वातावरण तयार होई.
मातीचा मस्त सुवास,
गार वारा सुटलेला,
अशा वेळी अंगणात गोल गोल फिरत…

‘येरे येरे पावसा
तुला देतो पैसा
पैसा झाला खोटा
पाऊस आला मोठा
येगं येगं सरी
माझे मडके भरी
सर आली धावून
मडके गेले वाहून’

हे पावसाचे गाणे तर त्या पिढ्यांतील प्रत्येकानेच त्या त्या वेळी म्हटले आहे. पाऊस पडून गेल्यानंतर अंगणातील मऊ वाळूचे खोपे तयार करण्याची लगबग सुरू होई. पायाच्या पावलावर पावसाने मऊ झालेली माती थापून आभाळाला वाकुल्या दाखवत वाळूची घरे बनवत असू. घर हळूच पाऊल काढताना अनेकदा पडून जाई, तर कधी कधी खोपा बने. तो आनंद शब्दांपलीकडचा.
आम्ही नवरात्रात गावाबाहेरच्या वडजाई देवीला जात असू. रस्त्यात आजूबाजूला खळगी होती. त्या खळग्यांमध्ये इंगळ्यांची बिळं असत. आम्ही त्या बिळांतून विषारी इंगळ्या काढून त्यांची झुंज लावण्याचा थरारक जीवघेणा खेळही त्या नकळत्या वयात खेळत असू. इंगळी काढण्याचा आमचा एक मंत्र होता. आम्ही करवडाचा फोक हातात घेऊन तो इंगळीच्या बिळावर घासत असू. काडीने घासताना बिळातून माती-खडे आत पडत.
तोंडाने मंत्र सुरू…

‘इंगळी का पिंगळी
सलाम करती
सलाम करती
आणाजी पाटलाला बोलीती बोलीती
सुया मारुनी
मंत्र फुकीती
मंत्र फुकीती…..’

मंत्र म्हणून पुरा होण्याच्या आतच चवताळलेली इंगळी काडीला डंख देत बाहेर येई. कमरेचा करगोटा तोडून, फास मारून इंगळीची नांगी बांधून तिला दुसऱ्या बिळात सोडण्यात येई. पहिली इंगळी दुसरीला बाहेर काढून बरोबर घेऊन येई. तो थरारक खेळ आठवून अंगावर काटा येतो.

थोड्याच दिवसांत दिवाळीची नवलाई येई. हातात सुरसुऱ्या घेऊन…

‘दिन दिन दिवाळी
गाई म्हशी ओवाळी
गाई म्हशी कोणाच्या
लक्षुमणाच्या’

असे म्हणत सुरसुऱ्या ओवाळीत दिवाळीचे गाणे म्हटले जाई. दिवाळीची सुट्टी लागण्यापूर्वी सहामाही परीक्षा असे. तिचे ओझे वाटायचे. दिवाळीच्या आनंदापूर्वी केवढा मोठा अडथळा!

शाळा नेहमी खेळण्याच्या आड येते असे वाटायचे. मग शाळा सुटली की कोण आनंद… ‘
शाळा सुटली पाटी फुटली,
आई मला भज्यानं मारलं, त्याच्या काय बापाचं खाल्लं’
आम्ही लहानपणी असे एक रडगाणेही म्हणत असू. घरातील लहान मुले सांभाळण्याची जबाबदारी मोठ्या बहिणीभावांकडे असे. तशा वेळी मोठी बहीण आईची जागा घेत असे. ती तिच्या भावंडांना खेळवताना…

‘इथं इथं नाच रे मोरा
बाळ देई चारा
चारा खा…
पाणी पी…
भुर्रर्र उडून जा…’

अशी गाणी म्हटली जात. लहानग्याचे कौतुक करताना, त्याला तीट लावताना…

‘अडगुलं मडगुलं सोन्याचं कडगुलं रुप्याचा वाळा तान्ह्या बाळा तीटट् लावू’

असे छान गाणे म्हटले जाई. लहान मुलांचे संगोपन करताना अशी अनेक गाणी गात त्यांचे बालपण फुलवले जाई. खेळगाण्यांनी तेव्हाचे आमचे बालपण व्यापून टाकलेले होते.
ती गाणी एका पिढीकडून दुसरीकडे आपोआप हस्तांतरित होत होती. त्यासाठी वेगळे काही करावे लागत नव्हते.

मोठी ताई लहानग्या भावाला खेळवताना उताणी झोपून त्याला पायावर बसवी व पायाला झोका देत, खालीवर करत त्याच्याशी ‘हाट घोडा हाट’ खेळू लागे…

‘हाट घोडा हाट
बाजाराची वाट
बाजाराला कोण जातं दादा वहिनी
घरी कोण राहतं
आम्ही दोघी बहिणी’

असे खेळता खेळता बहिणी भावांचे मेतकुट जमे. ब-याचदा लहान मुले मुलींमध्येच खेळत. बहिणीच्या मैत्रिणींमध्ये मुलगा खेळू लागला, की
‘पोरींमध्ये पोरगा.. भाजून खातो कोंबडा…’
असे त्याला चिडवले जाई. कधी एकमेकांना पाठीवर घेत ‘वऱ्हाटा का पाटा गोल गोल वाटा’ असा वऱ्हाट्या-पाट्याचा खेळ सुरू होई. मुलींचे अंपल-चंपल, सागरबिट्ट्या, ठिकरा-ठिकरी असे खेळही रंगत. ते खेळ खेळताना म्हटली जाणारी खेळगाणी हीच आमच्या पिढीची बडबडगीतं होती. ती म्हणत आमचे बालपण समृद्ध झाले. पण आम्ही तो वारसा पुढील पिढीकडे पोचवायला कमी पडलो. ती साखळी आमच्या पिढीशी काळाच्या बदलांमध्ये येऊनच तुटली त्याचे दुःख मोठे आहे.

मला त्या आपडी-थापडीवाल्या आजींचा हेवा वाटला. कौतुकही वाटलं. त्यांनी त्यांचं हरवलेलं बालपण मुलांत मूल होऊन आपडी-थापडी खेळताना पुन्हा जिवंत केले होते. मुलांनी हट्ट धरला तेव्हा त्यांनी गाणे म्हणायला सुरुवात केली.

‘बगळ्या बगळ्या नाच रे,
तुझी पिल्लं पाच रे,
एक पिल्लू मेलं,
गाडीत घालून नेलं,
गाडी गेली डोंगराला,
आपण जाऊ बाजाराला,
बाजारातून आणल्या पाट्या,
साऱ्या मुलांना वाटल्या,
एक मूल चुकलं,
छडी खाली लपलं,
छडी लागे छमछम,
विद्या येई घमघम’

मला छमछम छडी आठवली, चिमुकल्या हातांवरचे ते छडीचे वळ घमघमणाऱ्या विद्येकडे घेऊन गेले. प्रतिकूलतेतून मिळणारा आनंद शोधणारे आमचे बालपण कितीतरी समृद्ध होते! बदल होणार आहेतच. मात्र आमच्या पिढीने जे अनुभवले, ते नव्या पिढीला आम्ही नाही देऊ शकलो.
आम्ही पुढच्या पिढीला भौतिक सुखे मनमुराद देऊ केली. आम्हाला बालपणी जे मिळाले नाही, ते सुख मुलांना पैशाच्या माध्यमातून नको तितके देण्याचा प्रयत्न केला – पण देण्याजोगे बरेच काही न देताच!
त्यातील ती खेळगाणी राहूनच गेली द्यायची.

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

तुझ्या-माझ्या नात्यातला चैत्रबन..

Image
कसं सांगू? काय सांगू? कशाबद्दल सांगू? तुझ्या-माझ्या नात्याबद्दल.
आता या नात्याला कुठल्या नावाची समर्थनं नकोशी झालीयत मला. कोणी चिडवलं तर गम नाही. पण का?
मी तुझ्याशी बोललो तर दुसऱ्याला त्रास का व्हावा? विशेष म्हणजे तो तुला नसताना.
हे प्रश्‍न तसे सगळ्यांनाच पडतात. जे दुसऱ्यांच्या नात्यात इंटरेस्ट दाखवितात त्यांनाही. मग त्यांच्या उचापती का बरं बंद होत नाहीत?

तुझी-माझी ओळख झाली. हळूहळू मैत्री घट्ट झाली. अहो-जाहो वरून अरे-तुरेपर्यंत. चक्क एकेरीवर. इतकी घट्ट. एक मुलगा आणि एक मुलगी, त्यांची इतक्‍या जवळची जान-पहचान साऱ्यांनाच खुपते. माझे जवळचे-जवळचे म्हणणारे मित्रही त्यात आले. तुझ्या मैत्रिणी त्याही आल्या.माहितंय आता तर आपल्यावर खऊट कॉमेंट मारणंही सुरू झालंय. “बघ कसा वाट बघतोय तिची, मजनू?’ हे खूप साधं-सरळसोट झालं. असं काही-बाही सुरू असतं. पण तू म्हणालीस दुर्लक्ष कर. हे सर्व स्वीकार. आपण कुठं, कधी काहीही चूक करत नाही ना. बस्स. मग कशाची भीती.’ हा विश्‍वास तू दिलास. मला भीती कधीच नव्हती. होती ती तुझी. तुला अशा बोलण्यानं काय वाटेल? याच विचारात मी असायचो. पण तू साऱ्यांवर मात करणारी निघालीस. परिस्थितीशी चार हात कसं करावं, हे तुझ्याकडून शिकावं. एखादं सुंदर सुरेल गाणं कसं रिचवावं हे तुझ्याकडून शिकावं. आणि कुठल्याही गोष्टींवर खळाळून कसं हसावं, हे तुझ्याकडून शिकावं. दुःख डोळ्यांत दाटल्यावर, त्याचा टिपूसही बाहेर पडू न देता कसं जगावं हे तुझ्याकडून शिकावं. असं बरंच काही तू शिकवलंस. या अशा शिकण्यातून मी तुझ्या नजीक आलो.

बेगडी जगण्याचा, वागण्याचा तुला तिटकरा. चेहऱ्यावरचा चेहरा तू टराटरा फाडतेस. समोरचा माणूस नजरेनं पारखतेस. हा तसा अनोखा गुण. साऱ्यांनाच जमेल असं नाही. पण तू नव्यान्नव टक्के बरोबर असायचीस. असं बरंच काही-काही तू शिकवलंयस.माझ्या दृष्टीचा कॅनव्हास तू विशाल केलास. तुझ्या दृष्टीनं जगाकडं पहायला शिकवलंस. पाऊस पडला की मक्‍याचं कणीस खाणं आलं. पण पाऊस पडला की मातीचा मनसोक्त गंध घ्यायचा, त्याचे थेंब तोंडावर झेलायचे हे तू शिकवलंस? प्रत्येक ऋतू तू तुझ्या पद्धतीनं जगतेस. मला वाटतं हे तुझ्या स्त्रीत्वाचं वरदान असावं. त्याचीच वेगळी दृष्टी असावी.कॉलेजचं हे शेवटचं वर्ष. तसं तुला दोन वर्षांपासून ओळखतो. पण या वर्षी तू खरी कळालीस. तुझे कॉलेजात तसे अनेक मित्र. प्रसंगी त्यांना एका फटक्‍यासरशी तू दूरही केलंस. तुझ्या मोकळ्या-ढाकळ्या स्वभावाचा त्यांनी सोयीनं अर्थ काढला. तसं तूही त्यांना सवडीनं त्यांची जागा दाखवलीस.

तसं तुझं रूप कुणालाही भुरळ घालावं असंच. कुरळे केस. गालावर खळी. अन्‌ सावळी. पण तुझे गुणही तितकेच आवडतात मला. काय माहीत नाही. पण तू सच्चामित्र झालीयस. अर्ध्या रात्रीत कधीही तुला फोन करू शकतो इथपर्यंत. या नात्याला नाव काय द्यावं कळत नाही. पण हक्कानं चहा उकळणारी, आईस्क्रीम वसूल करणारी आणि आग्रह केला की पिक्‍चर दाखवणारी एक गोड, हळवी सखीयस तू…! या आपल्या नात्याला मला नाव द्यायचं नाहीए.

काही-काही नाती नावाशिवाय असावीत. चिरंतन स्मरणात राहतात.मग एखाद्या धकाधकीच्या क्षणी सर्व काही संपलं म्हणून बसलो की, फक्त या नात्याची आठवण काढायची. मग चैतन्याच्या धारा बरसत राहतात. हे आपल्या नात्यातलं चैत्रबन दुसऱ्या कुणाला कळणार नाही. ते कळूही नये. हे नातं फक्त आपलं. ते आपण जपायचं. तुझं-माझं नातं असं नावाविना सुरू ठेवायचं. अंतापर्यंत…

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

बाप का बापडा?

बाप का बापडा?

स्त्री तरुण झाली की आईबापाची साथ सोडते. आणि पतीचा हात धरते. पस्तीशी चाळीशीपर्यंत ती नवऱ्याचं सर्वच ऐकते. मग तो चांगला असो की वाईट,सज्जन असो की दुर्जन ,व्यसनी असो की ठसनी !

जशी मुलं तरुण होतात तशी ती मुलांकडे वळते,
त्यांच्या भावना समजून घेते,
त्यांचे वाट्टेल ते लाड पुरविते,
जे पाहीजे ते मुलांना खायला देते,
नवऱ्याच्या चोरून मूलांना पैसे पुरविते ,
साहजिकच मुलं उत्पत्तीपासूनच आईच्या उदरांत, व जन्मापासून तिच्या सहवासात असतात.

बऱ्याच परीवारात मुलं तरुण झाले, की बापाशी बोलत नाहीत.
त्यांना जे मागायचं ते आईमार्फत वडिलांना निरोप पुरवितात, आईशी मनमोकळे पणाने बोलतात,
तीला न हिचकिचता मनातील सर्व चांगल्या वाईट गोष्टी सांगून टाकतात.
काही माताच मुलांच्या या सर्व गोष्टी आपल्या पतींना सांगतात. पण जास्तीत जास्त महिला यापासून पतींना दूर ठेवतात.
मुलांच्या वाईट सवयी व झालेल्या छोट्या मोठ्या चूका लपवितात, त्यावर पडदा टाकतात आणि मुलं मग भरकटतात, बिघडतात.

आईचं मुलावर नितांत प्रेम असावं पण ते आंधळं प्रेम असू नये .
की ज्या प्रेमाने मुलांचं आयुष्य बर्बाद होतं.

मुलं विस वर्षाची झाली की, आईला फार मोठेपणा वाटतो मुलांचा! आणि ते साहजिक आहे पण या कौतुकासमवेत त्या आपल्या पतीकडे दुर्लक्ष करतात.
ते काही बोलले तर मधेच बोलून त्यांचे शब्द, त्यांचे बोलणे थांबवतात.
मग मुलावर बापाचा वचक राहत नाही .
मुलांना आई चांगली वाटते अन् बाप वैरी वाटायला लागतो.

वास्तविक कोणताच बाप मुलांचा वैरी नसतो .
मुलांना व्यवहार कळावा, ते धैर्यशाली,नीतीवान ,शीलवान ,बलवान बनावे .
चांगल्या लोकांमधे उठावे बसावे ,
सर्वाचा त्यांनी मानसन्मान करावा ,
अशा कितीतरी मानवी जिवन जगण्याच्या गोष्टी त्यांनी अचूकपणे कराव्या ,
यासाठी बाप मुलांना सतत रागावत असतो, टोकत असतो,
मुलांना शिस्त लागावी हा त्याचा प्रामाणिक हेतू असतो,
मुलाच्या हातून काही चूकीचं घडू नये असं बापाला वाटते म्हणून तो आपल्या मुलांचे फालतू लाड करीत नाही.

पण याचा कुठेच सकारात्मक विचार होत नाही .
बापाचे गोडवे कुठेच गायले जात नाहीत
अशा परीस्थीतीत माणूस खिन्न होतो ,
त्याच्या मनातील भावना पत्नी समजून घेत नाही.

ती असं कधीच म्हणणार नाही की, “बाऴा,तुझे वडिल तुला तुझ्या भल्यासाठीच बोलतात, रागावतात.ते तुझ्या अभ्यासासाठीच तुला बोलतात, तुझ्या भल्यासाठीच सगळं करतात.

ते तुला बोलतात पण त्यांचं तुझ्यावर प्रेम नाही असं तर होत नाही ना ?”
उलट ,अनेक आई म्हणतात (मुलांच्या समोरच )
” बस करा, तुम्हाला माझी मुलंच दिसतात का नेहमी बोलायला , घरात आले की सुरु होता, तुम्हाला तर काहीच कळत नाही, मुलं मोठी झाली आता, त्याचे मित्र बनायला पाहीजे तुम्ही, पण नाही… लेकरांत जिवच नाही ना तुमचा !

कधीतरी प्रेमानं बोललेत का तुम्ही त्याच्याशी…
अशाप्रकारे ,आई नवऱ्याचा मुलांसमोर पाणउतारा करते.
आणि
मीच तुला समजून घेते, मीच तुझ्यावर अलोट प्रेम करते, मीच सर्वकाही करते, असा मात्रुत्वाच्या प्रेमाचा व श्रेष्ठत्वाचा आव आणते.

साहजिकच असे सतत हँमरिंग होऊन मुलं बापापासून दूर जातात.

म्हणून वेळेचं भान ठेवा.प्रपंच ही फार समजून उमजून करायची गोष्ट आहे.

मुलांना सुसंस्कार देणे हे आईचेच काम आहे पण त्यांना घडवतांना बापाचाही सहभाग आणि धाक असायलाच हवा.

कायम लक्षात ठेवा…
लहानपणी बापाचा हात धरला,तर मोठेपणी कोणाचेही पाय धरायची वेळ येत नाही.
बाप हाच बापमाणुस असतो… त्याला बापडा बनवु नका.

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)