Tag Archives: good thoughts

एक प्रेरणा……अगदी शेवटी कळतं, की ते अडथळे म्हणजेच जीवन होतं…..

मागे काही दिवसांपूर्वी ऑफिस वेळेत मध्ये एका मैत्रिणीकडून हा Email मिळाला. तसे पण Email च्या लांबीवरून वरून तो वाचण्याची माझी जुनी पद्धत. जेवढी कमी लांबी तेवढे वाचण्याचे chances जास्त. पण या mail वरून कदाचित माझ्या सारखा तुमचा पण दृष्टीकोन बदलेन. (हो माझा बदलला आहे..)

image0

आयुष्य फार सुंदर आहे! ..   image1
एकदा लग्न झालं की, आपलं आयुष्य सुखात जाईल असं आपल्याला वाटत असतं…
असं वाटण्याची जागा,
मूल झालं की…
मोठं घर झालं की…
अशा अनेक इच्छांच्या अंगाने वाढतच जाते .
दरम्यानच्या काळात, आपली मुलं अद्याप मोठी झालेली नाहीत . ती जरा मोठी झाली की सारं ठीक होईल , अशी आपण मनाची समजूत घालू लागतो .

image2

मुलांच्या वाढत्या वयात, त्यांच्या भवितव्याच्या सुंदर स्वप्नांनी आपण आपले दिवस सजवत असतो. मुलं जरा करती सवरती झाली की सारं कसं आनंदानं भरून जाईल, असं आपल्याला वाटत असतं.
आपला नवरा / बायको जरा नीट वागायला लागला लागली की…
आपल्या दाराशी एक गाडी आली की …
आपल्याला मनाजोगी सुटी मिळाली की …
निवृत्त झालो की …
आपलं आयुष्य कसं सुखानं भरून जाईल, असं आपण सतत स्वतःशीच घोकत असतो.

खरं असं, की आनंदात असण्यासाठी, सुखात असण्यासाठी आत्ताच्या image3

वेळेपेक्षा दुसरी योग्य वेळ कोणतीही नाही.
आयुष्यात आव्हानं तर असणार आहेतच. ती स्विकारायची आणि ती झेलता झेलताच आनंदी राहायचा निश्‍चय करायचा हेच बरं नाही का?
जगायला – खरोखरीच्या जगण्याला – अद्याप सुरुवात व्हायचीये , असंच बराच काळ वाटत राहतं .
पण, मध्ये बरेच अडथळे असतात. काही आश्‍वासनं पाळायची असतात, कोणाला वेळ द्यायचा असतो, काही ऋण फेडायचं असतं….
आणि अगदी शेवटी कळतं, की ते अडथळे म्हणजेच जीवन होतं.
या दृष्टिकोनातून पाहिलं की कळतं,
आनंदाकडे जाणारा कोणताही मार्ग नाही.
आनंद हाच एक महामार्ग आहे.
म्हणून प्रत्येक क्षण साजरा करा .
शाळा सुटण्यासाठी… शाळेत पुन्हा जाण्यासाठी … वजन चार किलोने कमी होण्यासाठी… वजन थोडं वाढण्यासाठी … कामाला सुरुवात होण्यासाठी … एकदाचं लग्न होऊन जाऊदे म्हणून … शुक्रवार संध्याकाळसाठी … रविवार सकाळसाठी… नव्याकोऱ्या गाडीची वाट बघण्यासाठी… पावसासाठी… थंडीसाठी… सुखद उन्हासाठी … महिन्याच्या पहिल्या तारखेसाठी… आपण थांबून राहिलेले असतो. एकदाचा तो टप्पा पार पडला की, सारं काही मनासारखं होईल, अशी आपणच आपली समजूत घातलेली असते. पण, असं काही ठरवण्यापूर्वी आनंदी होण्याचं ठरवा .
आता जरा या पुढे दिलेल्या प्रश्नांची उत्तरं द्या पाहू
१ – जगातल्या पहिल्या दहा सर्वांत श्रीमंत माणसांची नावं सांगा पाहू.
२ – गेल्या पाच वर्षांत विश्‍वसुंदरी किताब मिळवणऱ्यांची नावं आठवतायत?
३ – या वर्षीच्या पाच नोबेल विजेत्यांची नावं सांगता येतील?
४ – गेल्या दोन वर्षांतल्या ऑस्कर विजेत्यांची नावं लक्षात आहेत का?
हं! काहितरीच काय विचारताय? असं तर वाटलं नाही ना तुम्हाला? पण , असं वाटलं नसलं तरी, या प्रश्‍नांची उत्तरं देमं तसं सोपं नाहीच, नाही का ?
टाळ्यांचा कडकडाट हवेत विरून जातो .
पदकं आणि चषक धूळ खात पडतात.
जेत्यांचाही लवकरच विसर पडतो.
आता या चार प्रश्नांची उत्तरं द्या पाहू
१ – तुमच्यावर ज्यांचा प्रभाव आहे अशा तीन शिक्षकांची नावं सांगा बरं.
२ – तुम्हाला अगदी तातडीची गरज असताना मदत करणाऱ्या तीन मित्रांची नावं सांगता येतील?
३ – आपण म्हणजे अगदी महत्त्वाची व्यक्ती आहोत, असं तुम्हाला वाटायला लावणाऱ्या एखाद-दोघांची नावं सांगता येतील तुम्हाला?
४ – तुम्हाला ज्यांच्याबरोबर वेळ घालवायला आवडतो अशा पाच जणांची नावं सांगा बरं.
image4
क्षणभर विचार करा .
आयुष्य अगदी छोटं आहे.
तुम्ही कोणत्या यादीत असाल ? काही अंदाज लागतोय ?
मी सांगतो.
जगप्रसिद्ध व्यक्तींच्या यादीत तुमचं नाव नक्कीच नाहिये. पण , हा मेल ज्यांना आवर्जून पाठवावा असं मला वाटलं , त्यांच्या यादीत तुमचं नाव नक्कीच आहे….
आता एक गोष्ट.
काही वर्षांपूर्वीची . सिएटलच्या ऑलिम्पिकमध्ये शंभर मीटर धावण्याच्या स्पर्धेत सहभागी झालेले नऊ स्पर्धक स्पर्धा सुरू होण्याच्या संकेताची वाट पाहात जय्यत तयार उभे होते. ही सारी मुलं शारीरिक किंवा मानसिकदृष्ट्या अपंग होती.
पिस्तुलाचा आवाज झाला आणि शर्यत सुरू झाली. साऱ्यांनाच पळता येत होतं असं नाही. पण, प्रत्येकाला स्पर्धेत भाग घ्यायचा होता आणि महत्त्वाचं म्हणजे जिंकायचं होतं.
धावता धावता एकाचा तोल गेला. काही गोलांट्याखाऊन तो पडला आणि रडू लागला.
त्याच्या रडण्याचा आवाज ऐकून अन्य आठही जण पळायचे थांबले.
सारे मागे फिरले… सारे जण…
” डाउन्स सिन्ड्रोम’ची व्याधी असलेली एक मुलगी त्याच्या जवळ बसली. तिने त्याला मिठी मारली आणि मग विचारलं, “”आता बरं वाटतंय?”
मग साऱ्यांनी त्याला उभं केलं आणि अंतिम रेषेपर्यंत सारे खांद्याला खांदा लावून चालत गेले.
ते दृष्य पाहून मैदानावर उपस्थित असलेले सारेजण हेलावून गेले . उभे राहून मानवंदना देत साऱ्यांनी टाळ्यांचा कडकडाट केला . बराच काळ त्या टाळ्यांचा आवाज आसमंतात गुंजत होता…
त्यावेळी तिथे उपस्थित असलेली मंडळी अजूनही त्या घटनेची आठवण काढतात.
का?
कुठेतरी आत खोलवर आपल्याला प्रत्येकाला ठाऊक असतं की आयुष्यातली सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट असते ती स्वतःसाठी जिंकण्यापेक्षा कितीतरी मोठी असते.
आयुष्यातली सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट असते ती म्हणजे इतरांना जिंकायला मदत करणं. त्यासाठी वेळप्रसंगी आपला वेग कमी करावा लागतो किंवा अगदी शर्यतच बदलावी लागते.
शक्‍य तितक्‍या लोकांना हे सांगा. त्यानं आपलं हृदयपरिवर्तन घडून येईल. कदाचित इतरांचंही…
मेणबत्ती लावण्यासाठी वापरल्याने पहिल्या मेणबत्तीचं काहीच कमी होत नाही. नाही का?  जर आपणास हे विचार आवडले असतील तर इतरांना पाठवून विचार करावयास प्रवृत्त  करा..
(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

खोलवर विचार करण्याची क्षमता कशी वाढवू शकतो?

खोल विचार ही प्रक्रिया एकाच एक व्याख्येत बसवता येणार नाही. शालेय शिक्षण, करियर, व्यवसाय या बाबतीत खोल विचार बर्‍याच अंशी यशस्वीतेशी निगडीत आहे. असा विचार करता येत असून त्याचा कंटाळा येणं आणि त्याचा परिणाम म्हणून सुमार यश मिळाल्यावर आपल्यामध्ये ही क्षमता नाही असा विचार काहींच्या मनात येतो पण खोल विचार हा त्यासाठी लागणारा वेळ किंवा विचारप्रक्रियेचे सातत्य यावर अवलंबून नसून त्या क्षणापर्यंत चिंतनिय विषयाबद्दल उपलब्ध असलेल्या ज्ञांनावर विश्वास असण्याचा किंवा नसण्याचा आहे.

Deep thinking किंवा खोलवर विचार करण्याची क्षमता प्रत्येक सजीवाकडे आहे पण तशी ती दर्शविली किंवा वाढवली जात नाही कारण वर उल्लेख केल्याप्रमाणे उपलब्ध ज्ञांनावर आपला विश्वास असतो किंवा आपली गरज विनासायास भागत असताना वेगळ्या दृष्टीकोणातून, वेगळ्या गृहीतकातून, वेगळ्या मांडणीतून निष्कर्ष तोच निघेल असा अनुभव, भीती किंवा खात्री असते. आपली एकूणच शिक्षण पद्धती खोल विचारांना डोळ्यापुढे किंवा अपेक्षित ठेऊन आखलेली नसून केवळ पाठांतर आणि जुजबी विषय प्रवेशावर गुणवत्तेचे आभासी निकष निश्चित करणारी आहे त्यामुळे ही क्षमता चुकीच्या पद्धतीने मोजली जात असून ती वाढवायची म्हणजे मुळात कमी आहे, होती किंवा अजिबात नव्हती असं गृहीत धरावं लागतं.

वाचन, चिंतन, मनन, शोध, संशोधन,प्रयोग आणि निष्कर्ष हे उपलब्ध ज्ञानाचे टप्पे असून हे निष्कर्ष विविध विषयांसाठी अजूनही आव्हान म्हणून उभे आहेत. शंका किंवा आक्षेपांचे निरसन ही खोलवर विचारांची पार्श्वभूमी असेल तर वादातीत निष्कर्षापर्यंत पोचणे हे त्याचं उद्दीष्ट आहे. कुठल्याही कारणाने किंवा साधनाने ते सहज पुरं होत असेल तर त्याची सिद्धता deep thinking नाही असा दावा करता येणार नाही. कार्यशून्यतेकडे नेणारं तर्कशास्त्र म्हणजे खोलवर विचार नव्हे. खोल विचार म्हणजे घटनेच्या, प्रश्नाच्या किंवा कल्पनेच्या गाभ्यापर्यंत पोचणारा विचार. मूळचा प्रश्न किंवा उद्दिष्ट काय आहे आणि त्याच्या सम्यक ज्ञांनासाठी जे अनावश्यक अडथळे किंवा विषयबाह्य आवरण आहे ते साधार, सप्रयोग दूर करणं हे खोल विचारांशी निगडीत आहे आणि ते साध्य करण्याची क्षमता वाढवणे म्हणजे खुद्द आपणच असलेल्या क्षमतेच नव्याने ज्ञान करून घेण्यासारखं आहे आणि म्हणूनच त्याची कमी-जास्त गरज भासणे हे ती क्षमता कमी-जास्त ठरवण्याच प्रमाण सर्वसामान्यपणे गृहीत धरलं जाईल.

तत्वज्ञानी, मनोवैज्ञानिक किंवा भौतिक सुखवादी ज्या प्रश्नांना किंवा कल्पनांना आपआपल्या विचार किंवा प्रयोगशीलतेच्या कक्षेत आणत असतात त्यात विचारांची किंवा बुद्धीची किमान सर्वसाधारण पातळी सञुक्तपणे घट्ट धरून ठेवलेल्या लोकांना निरर्थक झटापटीचा आटापिटा वाटत असतो पण तेच निकष सर्वसामान्य जीवन कलहांना लावायचे ठरवले तर घटनांची किंवा विचारांची पूर्तता आणि सातत्य यांची अपेक्षापूर्ती किंवा अपेक्षाभंग हे दोन्ही खोलवर विचर न करताही आपोआप साधले जात असल्याने, त्यात मुद्दामहून विचारही न करण्याइतपत विस्मृती झालेली असते. हा खोल विचार म्हणजे काहीतरी प्रयत्नपूर्वक केला तरच अस्तीत्वात असल्याचा भ्रम आपल्याला होत असल्याने ही क्षमता वाढवण्यासाठी फक्त इच्छाशक्तीची गरज आहे. तर्कशास्त्राशी विपरीत, अनुत्तरित पण निर्विवाद अनुमान असलेले असंख्य विचार किंवा प्रश्नांचा नियतीशी संबंध जोडून अधिक प्रयत्नांकडे पाठ फिरवल्याने deep thinking ची क्षमता एकाच विशिष्ट बिंदुपर्यंत गोठली गेली आहे अशीही आपली एक समजूत होते आणि तिला कदाचित निष्फळ पण आव्हाने देत राहण्याने ही क्षमता अधिक वरची पातळी निःसंशयपणे गाठेल. Deep thinking, खोल विचारांची क्षमता वाढवण्यासाठी अंतर्मुख होण्याची क्षमता वाढवण्याची गरज आहे. आपल्या अभ्यासातून, विचार मंथनातून, अंनुभावातून आपल्याला जे काही मिळालं आहे त्याच्या मुळाशी, गाभ्याशी जाण्यासाठी स्वतःच स्वतःला आणखी प्रश्न विचारण्याची गरज आहे. जमावपासून स्वतःला वेगळं ठेवून, निर्द्वंद्व, निर्विकल्प, निःशंक मनोव्यापार करण्याची सवय लावली पाहिजे. निरुत्तर होणं हा खोल विचारांचा सर्वात मोठा पराभव आहे.

खोल विचार स्वामताच्या चिकीत्सेसाठी वापरला गेला पाहिजे. आपलं मत चुकीचं ठरलं किंवा बरोबर आलं तरी त्यामुळे विचार प्रक्रियेला अधिक गती किंवा सूक्ष्मावस्था मिळत गेली पाहिजे. त्यासाठी वाद संवाद, चर्चा, श्रवण, वस्तुस्थितीची विविधांगी जाणीव, पूर्वानुभवाचे विश्लेषण किंवा त्यावर विश्वास, निष्कर्षा बाबत साशंकतेची अवस्था, उपलब्ध साधने किंवा पुराव्यांची पुनर्रचना किंवा पुनर्मांडणी यासाठी मान्यता अंगी बाणवली पाहिजे. आपल्या भावना, अपात्र अभिमान, अहंकार, गर्व, आपलं ममत्व, वात्सल्य यांना deep thinking मध्ये थारा देता कामा नये. कारण सोईस्कर अर्थ काढून स्वमताच्या आग्रहाचा हेकटपणा संभवतो. खोलवर विचार करून बदल घडवून आणण्यात कायद्यांमुळे (परंपरांमुळे ) येणारे अडथळे करणीभूत ठरतात कारण निसर्ग क्रमाने वस्तुस्थितीत होणारे परिवर्तन त्यात बहुदा गृहीत धरलेले नसते पण सद्य स्थितीत अंतिम परिणाम किंवा निष्कर्ष परंपरा फक्त समोर मांडलेले पुरावे किंवा वस्तुस्थिती यांवर ठरवत असते पण त्याची अतार्किकता deep thinking ने सिद्ध केली तरी तिचा स्वीकार करत नाही. पण अपेक्षित बदल करण्यासाठी केलेला खोलवर विचार, ग्राह्य मानून त्याची दखल घ्यावी अशी अपेक्षा वजा सूचना करत असतो आणि म्हणूनच परंपरांमध्ये होणार्‍या बदलांना एका अर्थाने करणीभूत देखील होतो.

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)