Tag Archives: thoughts

चर्चा तर होणारच…!

1472065_546813062079085_815422248_n

चौका-चौकांतले भाऊ, दादा, नाना अन् अण्णा एकत्र आले. घरातला साधा ‘फॅन’ दुरुस्त करायची त्यांची ऐपत नसली तरी त्यांनी गल्लीबोळात आपापला ‘फॅन क्लब’ स्थापन केला. त्यानंतर फ्लेक्सवरच्या चित्रविचित्र साहित्याचं जागतिक संमेलनही त्यांनी भरवलं. या अकल्पित घटनेची खबरबात देवाधिराजांपर्यंत पोहोचताच सारा दरबार अवाक् होऊन एकसुरात उद्गारला, ‘..चर्चा तर होणारच!

पृथ्वीतलावरून कसला तरी ‘खाटऽऽ खूटऽऽ’ आवाज येऊ लागला म्हणून देवाधिराज इंद्रदेवांनी तत्काळ नारदमुनींना पाचारण केलं. मात्र, एखादी घटना घडून गेल्यानंतर जेवढय़ा वेळेत पोलीस घटनास्थळी पोहोचतील, त्याहीपेक्षा जास्त कालावधी नारदमुनींना दरबारात प्रकट होण्यासाठी लागला.

‘हे काय मुनी? मी जर भू-तलावर सत्तेत असतो, तर सीबीआय अधिकारीसुद्धा तुमच्यापेक्षा लवकर माझ्या दिमतीला हजर झाले असते नां!’ कपाळावरच्या आठय़ा दिसू न देण्याचा प्रयत्न करत देवाधिराज बोलले. त्यांच्या चेहर्यातवरचे हावभाव पाहून नारदमुनींना क्षणभर ‘उद्धव’ची आठवण झाली. ‘राज’चं नाव निघालं, की ते- सुद्धा असाच चेहरा करतात म्हणे.‘वाटेत खूप अडथळे लागले महाराज. म्हणून उशीर झाला!’ वातावरणातला तणाव दूर करण्याच्या हेतूनं हातातली वीणा हळुवारपणे वाजवत नारदमुनी उत्तरले.
‘पण कसले अडथळे मुनी? रस्त्यातले खड्डे अजून दुरुस्त झाले नाहीत का?’ देवाधिराजांनी विचारलं.
‘छे छे महाराज. काल-परवाच्या अवकाळी पावसामुळं प्रशासनाला पुन्हा एकदा निमित्त मिळालं बघा. रस्ते दुरुस्तीचं काम पुढं ढकलण्याचं.’
‘मग चौका-चौकांत ‘काम चालू, रस्ता बंद’च्या पाट्या टांगून ठेवल्या गेल्या आहेत, त्याचं काय?’
‘मी त्यात थोडीशी दुरुस्ती करून आलोय देवाधिराज. ‘काम बंद अन् रस्ताही बंद’ असं रंगवून आलोय पाटीवर.’ नारदमुनींच्या बुद्धिचातुर्यावर देवाधिराज पुरते खूश झाले.

‘असो. असो. पण, मला सांगा.. हा ‘खाटऽऽ खूट’ आवाज कसला येतोय भू-तलावरून मुनी?’ देवांनी मूळ विषयाला हात घातला.
‘तो आवाज म्हणता होय? तो चौका-चौकांतल्या ‘भाऊ’च्या कार्यकर्त्यांनी उभारलेल्या मंडपांचा आवाज आहे महाराज.’ मुनी बोलले.
‘अरे बाप रे..! आता कोणता उत्सव आला परत?’ गेल्या दोन महिन्यांत झालेली रस्त्यांची चाळण डोळ्यांसमोर तरळताच देवाधिराज पुरते दचकले.
‘उत्सव नव्हे.. अखिल भारतीय एफडीबी साहित्य संमेलनाची जोरात तयारी चाललीय ना महाराज.’ मुनींनी अधिक माहिती पुरवली.
‘मला बुडित बँकांमधला एफ्डी माहीत होता. बुडणार्याा शेतकर्यां चा एफडीआयही पाठ झाला होता.. पण हा एफडीबी काय प्रकार आहे बुवा?’ मोबाईलमध्ये जणू एखादं नवीन अँप्लिकेशन सापडावं, त्या उत्सुकतेनं देवाधिराजांनी विचारलं.
एफडीबी म्हणजे फ्लेक्स डिजिटल बोर्ड !’ इति नारदमुनी.
‘ऑ? आता फ्लेक्सचा अन् साहित्याचा काय संबंध?’ देवाधिराजांना एकावर एक आश्चार्याचे धक्के बसत होते.
‘होय महाराज. तुम्ही म्हणता ते बरोबर आहे.. परंतु आपण तरी काय करणार? विषय गंभीर; पण भाऊ खंबीर!’ अत्यंत निर्विकारपणे मुनी उत्तरताच दरबारात भलताच आ वासला गेला.
‘आता हा भाऊ कोण?.. अन् तो का खंबीर आहे?’ देवाधिराज अधिकच अस्वस्थ.
‘कारण महाराज.. प्रत्येक गोष्टीला अंत आहे म्हणून भाऊ शांत आहे!’ मुनींचा पुढचा डायलॉग ऐकताच दरवाजात पुन्हा चुळबूळ वाढली.
‘अरे पण .. या भाऊला कुणी विचारलं नाही का? तो असा का वागतोय?’ आता कुबेर पुढं सरसावले.
‘देवा..आता भाऊला कोण विचारणार? कारण त्याचा म्हणे कुणीच नाद नाय करायचा!’ डोळे मिटलेल्या नारदमुनींची धीरगंभीर आवाजातली भन्नाट डायलॉगबाजी काही संपायला तयारच नव्हती. आता मात्र दरबारातल्या कुबेरांची सहनशीलता संपू लागली होती ! त्यांच्या डोळ्यांत संताप एकवटू लागला होता. पण, हाय.. मुनींची ‘कॅसेट’ तशीच सुरूच राहिली.

बघता काय रागानं.? मैदान मारलंय वाघानं!’ मुनींचं हे पुढचं वाक्य ऐकल्यानंतर मात्र देवाधिराज सतर्क बनले. मुनींच्या वाणीतून आत्तापर्यंत बाहेर पडलेल्या या सार्या! वाक्यांमागं काहीतरी वेगळा इतिहास लपल्याची त्यांना जाणीव झाली. भू-तलावर काहीतरी अकल्पित घडत असल्याची त्यांना अनुभूतीही आली.
..म्हणून त्यांनी ‘भाऊ अन् वाघ’ या जगावेगळ्या भाषेतच पुढचा संवाद साधण्यावर भर दिला. ‘पण काय हो मुनी.. वाघानं मैदान मारल्यावर आजूबाजूच्या लोकांची प्रतिक्रिया काय?’ देवाधिराजांनी विचारताच मुनींनी तत्काळ जाहीर केलं, ‘एकच फाईट.. वातावरण टाईट.
‘एक से एक भन्नाट डायलॉगबाजी’ ऐकून इतर देवांनाही आता मुनींच्या संवादात अधिक रस वाटू लागला. एकाने गंभीरपणे पुढचा प्रश्न विचारला, ‘मग भेदरलेले बघे घाबरून पळाले असतील की !’
‘होय तर .. एक घाव शंभर तुकडे. अर्धे इकडे अर्धे तिकडे

‘काय म्हणता काय? परंतु याचा महिला वर्गाला काही त्रास?’ इतका वेळ पाठीमागं कुठंतरी उभारलेल्या अप्सरेनं पुढं सरसावून विचारलं. कदाचित ‘महिला हक्क अन् अधिकार’ याची जाणीव तिलाही झाली असावी.
‘छे छे. मुलींचा दावा आहे.. भाऊ छावा आहे.’ मुनींचे चौकार-षटकार सुरूच होते. हळूहळू सावरत चाललेला दरबार पुन:-पुन्हा बुचकळ्यात पडत होता.
‘ऑ? पाच मिनिटांपूर्वी तर तुमचा भाऊ वाघ होता. मग आता लगेच ‘छावा’ कसा काय झाला?’ कुबेरांना आतून संताप-संताप होत होता.
‘त्यात काय विशेष, आली लहर केला कहर!’ मुनींच्या या संवादफेकीनंतर मात्र अनेकांचा संयम तुटला. सहनशीलतेचा बांध फुटला.
‘मुनी.. तुमची ही चित्रविचित्र साहित्यिक भाषा आमच्या शिरपेचावरून चाललीय. आता तरी सांगा, कोण आहे हा भाऊ?..अन् आमच्या सहनशीलतेचा अंत पाहण्याचं धाडस या भाऊमध्ये आलं तरी कुठून?’ देवाधिराजही आता भलतेच गंभीर होत चालले होते.
भाऊंची डेअरिंग कालपण, आजपण अन् उद्यापण. महाराज.. भू-तलावरचे हे आधुनिक भाऊ खूप मोठ्ठे आहेत. जसं प्राचीनकाळी साधुसंतांनी वेगवेगळ्या तीर्थक्षेत्री आपापली परंपरा निर्माण केली होती; तसंच हे भाऊही आजकाल चौका-चौकांत स्वत:ची आगळी-वेगळी संस्कृती निर्माण करू लागलेत. जगावेगळ्या साहित्याची निर्मिती करू लागलेत.’ अखेर नारदमुनींनी मेन पत्ता ओपन करताच सार्यांथच्याच नजरेसमोर गल्लीबोळातले ‘फ्लेक्सबोर्ड’ झळकू लागले. आत्तापर्यंत मुनींनी ऐकविलेल्या प्रत्येक संवादामागचे रहस्यही उलगडत गेले.
‘पण काय हो मुनी.. या भाऊंचे कार्यकर्ते एफडीबी साहित्यिक संमेलन भरवताहेत म्हणता.. पण याचा खर्च नेमका करतोय कोण?’ युगानुयुगे जमाखर्चाच्याच राड्यात अडकलेल्या कुबेरांनी त्यांच्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा वाटणारा अचूक प्रश्न विचारला.

नारदमुनी गालातल्या गालात हसले. घसा खाकरून मिस्कीलपणे उत्तरले, ‘बोर्डावर जरी शुभेच्छुक म्हणून गल्लीबोळातल्या डझनभर लेकरा-बाळांचे फोटो असले, तरी याचा सारा खर्च वरच्या फोटोतला भाऊच करत असतो.
खालची नावं केवळ नावालाच असतात. अगदी तस्संच! आता या आधुनिक संमेलनाचा खर्चही हेच भाऊ करताहेत महाराज!’ हे ऐकताच मात्र अवघा दरबार दिलखुलास हसला. एक सुरात अन् एक दमात बोलला, ‘होऊ दे खर्च.. चर्चा तर होणारच!

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/Newspapers)

चांगली व्यक्ति कशी ओळखावी?

व्यक्तिचं चांगले वाईट पण बाह्य सौंदर्यावर नाही तर आतल्या सौंदर्यावर अवलंबून असतं हे तत्वत: योग्य असलं तर बाह्य सौन्दर्य हा चांगुलपणाचा प्राथमिक किंवा ढोबळ निकष मान्य करावाच लागेल (विशेषतः स्त्रियांच्या संदर्भात). चेहर्‍याचे सौन्दर्य, वेशभूषा, शरीराची प्रमाण बद्धता, सौन्दर्य प्रसाधंनांचा वापर यावरून व्यक्तीच्या चांगले वाईट पणाची कल्पना केली जाते. बहुतांशी ती चुकीची निघते हा भाग वेगळा पण…

व्यक्तीगत पातळीवर आणि सामाजिक पातळीवर एकाच व्यक्ति प्रसंगानुरूप चांगली वाईट असू किंवा ठरू शकते. आपला पैसा, शिक्षण, शारीरिक आणि मानसिक सामर्थ्य यांचा वापर योग्य वेळी, योग्य काली, योग्य स्थळी करणारी व्यक्ति सर्व साधारणपणे चांगली या सदरात मोडते.

अचूक निर्णायशक्ती आणि पारख याबाबतीत जी व्यक्ति पारंगत असेल ती चांगली व्यक्ति म्हणवून घेण्यास पात्र आहे कारण गरजवंत कोण हे ठरवता येत नसेल तर हा चांगुलपणा बहुदा वाया जाण्याची पर्यायाने काहींच्या नजरेत हा चांगुलपणा व्यक्तीच्या चांगुलपणाशी निगडीत राहत नाही.

आपली चूक प्रांजळपणे काबुल करून माफी मागण्याची आणि दुसर्‍याच्या चुकीबद्दल त्याला माफ करण्याची ज्याची तयारी आहे ती व्यक्ति विविध प्रसंगी चांगली म्हणूनच ओळखली जाते. क्षमा करण्यासाठी आणि मागण्यासाठी व्यक्तीगत पातळीवर भावनिक आणि/किंवा व्यावहारिक नुकसान होते त्याबद्दल खंत न बाळगण्याची खबरदारी घ्यायला लागत असल्याने हा निकष जरा जास्ती महत्वाचा आहे.

वक्तशीरपणा, काटेकोरपणा, आत्मस्तुति, पोकळ डामडौल किंवा सामर्थ्याचे प्रदर्शन न करण्याने व्यक्तीची गणना चांगल्या व्यक्तींमध्ये होते. त्यांच्या बद्दल एक किमान विश्वासाची भावना कायम राहते आणि त्याविरुद्ध मत प्रदर्शन करणार्‍यांना परस्पर त्या व्यक्तीबद्दल खात्री दिली जात असेल तर ती व्यक्ति चांगलीच असली पाहिजे.

जबाबदार पालक, पाती/पत्नी किंवा कौटुंबिक घटक म्हणून आपली जबाबदारी सदैव ध्यानात ठेवणारी, आपला धार्मिक किंवा पारंपरिक आचार विचार आपल्या पुरता मर्यादित ठेवणारी, बिकट प्रसंगात तारतम्याने वागणारी, सामाजिक भान किंवा जबाबदारीच्या प्रसंगी पळ न काढणारी, आधुनिकतेच्या नावाखाली बेबंद वागण्याला नकार देणारी, पण नव्या बदलांना स्वीकारण्याची मानसिकता जपणारी, जुनं तेच सोनं हा अट्टाहास न धरता काळाची पाऊले ओळखुन वाटचाल करण्यात कमीपणा किंवा पराभव न मानणारी व्यक्ति चांगली म्हणायला हरकत नाही.

सरकारी कर, सरकारी सेवांचा मोबदला, देण्याबद्दल जागरूक आणि आभारी असणारी, हक्काइतकीच कर्तव्यांच्या बाबतीत आग्रही असणारी, कायद्याचे नितिंनियमांचे कसोशीने पालन करणारी आणि ते पाळल्यामुळे आपल्यात काहीतरी वैगुण्य आहे किंवा मोडण्यामुळे आपण कोणीतरी विशेष गुणवत्ता धारक आहोत असे न मानणारी व्यक्ति चांगली म्हणावयास हरकत नाही.

आपला स्वभाव, मत, कृती, उपस्थिती, गैरहाजेरी यांपैकी कशाचाही उपद्रव समाजाला होणार नाही याची जाणीव किंवा तारतम्य चांगल्या व्यक्तीकडे असले पाहिजे. अगदी तुमचा वेष, कायिक आणि वाचिक प्रतिक्रिया प्रसंगानुरूप योग्य नसल्या तरी चांगल्या व्यक्तीच्या प्रतिमेला धक्का पोचू शकतो.

आपण किंवा आपल्याशी संबंधित व्यक्तिचा अपमान किंवा उपमर्द, शारीरिक इजा, आर्थिक फसवणूक या बाबतीत संयमित शब्दात आणि संयमित, कायदेशीर प्रकारे प्रतिवाद करण्यास कुचराई न करणारी व्यक्ति, अकल्पित किंवा आणीबाणीच्या प्रसंगी समोरच्या व्यक्तिचा स्वतः वरचा ताबा तुटत असला तरी त्याचा भावनोद्रेक समजून घेऊन शांत करणारी व्यक्ति, मत बनवण्या पूर्वी सगळ्या शक्यता विचारात घेण्याची तयारी असलेली व्यक्ति बहुतांशी लोकांच्या मतांनी चांगली म्हणावी लागेल.

व्यक्तीगत, कौटुंबिक, आणि सामाजिक अशा तिन्ही पातळ्यांवर आपल्या करतव्यांप्रती दक्ष असणारी, अपुर्‍या ज्ञानाने किंवा माहितीवर आधारित संभ्रम किंवा निराधार भीती न पसरवणारी व्यक्ति, आपल्या अपयशाची किंवा परिस्थितीची योग्य कारण मीमांसा करून त्यावरून बोध घेताना इतरांच्या यशाबद्दल, उत्कर्षाबद्दल कडवट प्रतिक्रिया किंवा निंदा न करता उलट आपल्याशी संबंधित नसलेल्यांच्या यशाबद्दलही योग्य ते श्रेय त्याला देवून आनंदी होणारी व्यक्ति चांगली म्हणावयास हरकत नाही.

उक्ति आणि कृतीत अंतर न ठेवणारी किंवा कमीत कमी अंतर ठेवणारी आणि सामर्थ्याचा अनुचित वापर न करणारी व्यक्ति चांगली व्यक्ति म्हणून घ्यायला पात्र आहे.

चांगल्या व्यक्तीचे निकष किंवा लक्षणं खरं म्हणजे आणखी खूप सांगता येतील पण एखाद्या समाजोपयोगी कामात व्यक्तिशः पदरमोड करून सुरुवात करणारी आणि ठराविक टप्प्या पर्यन्त त्याला मूर्त रूप देऊन योग्य वेळेला त्यातून स्वतःला वेगळे करून घेण्याची आणि ते कार्य संस्थात्मक अगर वैयक्तिक पातळीवर सुद्धा इतरांच्या हातात (योग्य असतीलच असं नाही ) सोपवून त्या कार्याच्या यशापयशाचा स्वकेंद्रित डांगोरा न पिटणारी, कार्य विपुलतेमुळे निर्माण झालेले परस्पर संबंध किंवा विविध क्षेत्रातल्या, सत्तेतल्या, प्रभावशाली लोकांशी असलेल्या प्रासंगिक किंवा वैयक्तिक संबंधांबद्दल ज्यांना फार काही विशेष किंवा अप्रूप वाटत नाही पण या व्यक्तींना अशा कामासाठी चालना द्यायला लावण्याची ज्यांची ताकद आहे अशा व्यक्ति चांगल्या म्हणता येतील.

एका विशिष्ट क्षणी अनेक लोकांची मनःस्थिती एका विशिष्ट अशा नीतीमत्तेच्या आणि जबाबदारीच्या पातळीवर सामूहिक रित्या गेली असेल तर संख्यात्मक दृष्ट्या तेव्हाढ्या सगळ्या व्यक्तींची गणना तेव्हड्या क्षणांपूरती चांगल्या लोकात करावी लागेल किंवा कोणत्याही बिकट, आणीबाणीच्या प्रसंगी विशिष्ट अशा व्यक्तीची किंवा समूहाची गरज अधोरेखित होणे ही गुणात्मक दृष्ट्या चांगल्या व्यक्तीची व्याख्या आहे. अशा प्रसंगी त्या व्यक्तीची शारीरिक, आर्थिक ताकद दखलपात्र नसेल पण त्यांचं मनोबल अशा प्रसंगात कधीही डळमळीत होत नाही याचा अनुभव ज्यांच्या बाबतीत इतरांना आलेला असेल त्यांच्या दृष्टीने अशी व्यक्ति किंवा व्यक्ति समूह चांगल्या व्यक्ति म्हणून सर्वमान्य होतात.

आपल्या वक्तृत्वाचा, व्यक्तिमत्वाचा, शिक्षणाचा, संपत्तीचा प्रभाव खूप मोठ्या समाज मनावर टाकणार्‍या व्यक्ति जेंव्हा ही ताकद समजाच्या अत्यावश्यक पण जबाबदारी कोणाची? ह्या सनातन प्रश्नावर अडून बसलेल्या सेवेसाठी, बिन तक्रार उपयोगात आणतात किंबहुना ही ताकद अशा तर्‍हेने उपयोगात आणणे हे आपले प्रधान कर्तव्य मानते ती व्यक्ति चांगली म्हणावयास काहीही प्रत्यवाय नाही. कारण त्यांचे अनुयायी विभिन्न पंथांचे, मतांचे आणि गुणवगुणांचे प्रतिंनिधि असतात पण त्यांना एकाच एक प्रेरणेने कार्य प्रवण करणे हे निश्चितच चांगल्या व्यक्तीचे लक्षण आहे. आणि त्या व्यक्तीकडे पर्यायी म्हणिण नव्हे तर अधिकारी म्हणून पहिले जाते.

प्रसंगोपात यांपैकी एखादा किंवा जास्तीत जास्त निकष पळणारी कोणतीही व्यक्ति त्या त्या काळापुरती चांगली व्यक्ति ठरू शकते. चांगली व्यक्ति म्हणून न ओळखली जाणारी व्यक्ति एखाद्या विशिष्ट क्षणी अशी एखादी कृती करते की त्यामुळे समजाच्या बर्‍याच मोठ्या भागाला बर्याच काळापर्यंत दिलासा मिळतो. ही उत्स्फूर्तता अनाकलनीय आणि क्षणिक असली तरी तिचा आविष्कार त्या व्यक्तीच्या तेव्हढ्या काळा पुरत्या चांगुलपणाचा पुरावा असतो.

थोडक्यात चांगली व्यक्ति ही कल्पना आणि वस्तुस्थिती दोन्ही सापेक्ष असली तरी वरील निकषांमध्ये स्वतः ला जास्तीत जास्त काळ आणि जास्तीत जास्त वेळा बांधून ठेवू शकणारी व्यक्ति ही चांगली अशी सामान्य व्याख्या करूया.
अर्थात या सगळ्या निकषांपैकी प्रसंगोपात आवश्यक ते निकष किंवा यातले जास्तीत जास्त निकष पाळू शकणारी व्यक्ति तरी व्यवहारात पाहायला मिळेल अशी अशा करूया.

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी, WhatsApp Group)

एक प्रेरणा……अगदी शेवटी कळतं, की ते अडथळे म्हणजेच जीवन होतं…..

मागे काही दिवसांपूर्वी ऑफिस वेळेत मध्ये एका मैत्रिणीकडून हा Email मिळाला. तसे पण Email च्या लांबीवरून वरून तो वाचण्याची माझी जुनी पद्धत. जेवढी कमी लांबी तेवढे वाचण्याचे chances जास्त. पण या mail वरून कदाचित माझ्या सारखा तुमचा पण दृष्टीकोन बदलेन. (हो माझा बदलला आहे..)

image0

आयुष्य फार सुंदर आहे! ..   image1
एकदा लग्न झालं की, आपलं आयुष्य सुखात जाईल असं आपल्याला वाटत असतं…
असं वाटण्याची जागा,
मूल झालं की…
मोठं घर झालं की…
अशा अनेक इच्छांच्या अंगाने वाढतच जाते .
दरम्यानच्या काळात, आपली मुलं अद्याप मोठी झालेली नाहीत . ती जरा मोठी झाली की सारं ठीक होईल , अशी आपण मनाची समजूत घालू लागतो .

image2

मुलांच्या वाढत्या वयात, त्यांच्या भवितव्याच्या सुंदर स्वप्नांनी आपण आपले दिवस सजवत असतो. मुलं जरा करती सवरती झाली की सारं कसं आनंदानं भरून जाईल, असं आपल्याला वाटत असतं.
आपला नवरा / बायको जरा नीट वागायला लागला लागली की…
आपल्या दाराशी एक गाडी आली की …
आपल्याला मनाजोगी सुटी मिळाली की …
निवृत्त झालो की …
आपलं आयुष्य कसं सुखानं भरून जाईल, असं आपण सतत स्वतःशीच घोकत असतो.

खरं असं, की आनंदात असण्यासाठी, सुखात असण्यासाठी आत्ताच्या image3

वेळेपेक्षा दुसरी योग्य वेळ कोणतीही नाही.
आयुष्यात आव्हानं तर असणार आहेतच. ती स्विकारायची आणि ती झेलता झेलताच आनंदी राहायचा निश्‍चय करायचा हेच बरं नाही का?
जगायला – खरोखरीच्या जगण्याला – अद्याप सुरुवात व्हायचीये , असंच बराच काळ वाटत राहतं .
पण, मध्ये बरेच अडथळे असतात. काही आश्‍वासनं पाळायची असतात, कोणाला वेळ द्यायचा असतो, काही ऋण फेडायचं असतं….
आणि अगदी शेवटी कळतं, की ते अडथळे म्हणजेच जीवन होतं.
या दृष्टिकोनातून पाहिलं की कळतं,
आनंदाकडे जाणारा कोणताही मार्ग नाही.
आनंद हाच एक महामार्ग आहे.
म्हणून प्रत्येक क्षण साजरा करा .
शाळा सुटण्यासाठी… शाळेत पुन्हा जाण्यासाठी … वजन चार किलोने कमी होण्यासाठी… वजन थोडं वाढण्यासाठी … कामाला सुरुवात होण्यासाठी … एकदाचं लग्न होऊन जाऊदे म्हणून … शुक्रवार संध्याकाळसाठी … रविवार सकाळसाठी… नव्याकोऱ्या गाडीची वाट बघण्यासाठी… पावसासाठी… थंडीसाठी… सुखद उन्हासाठी … महिन्याच्या पहिल्या तारखेसाठी… आपण थांबून राहिलेले असतो. एकदाचा तो टप्पा पार पडला की, सारं काही मनासारखं होईल, अशी आपणच आपली समजूत घातलेली असते. पण, असं काही ठरवण्यापूर्वी आनंदी होण्याचं ठरवा .
आता जरा या पुढे दिलेल्या प्रश्नांची उत्तरं द्या पाहू
१ – जगातल्या पहिल्या दहा सर्वांत श्रीमंत माणसांची नावं सांगा पाहू.
२ – गेल्या पाच वर्षांत विश्‍वसुंदरी किताब मिळवणऱ्यांची नावं आठवतायत?
३ – या वर्षीच्या पाच नोबेल विजेत्यांची नावं सांगता येतील?
४ – गेल्या दोन वर्षांतल्या ऑस्कर विजेत्यांची नावं लक्षात आहेत का?
हं! काहितरीच काय विचारताय? असं तर वाटलं नाही ना तुम्हाला? पण , असं वाटलं नसलं तरी, या प्रश्‍नांची उत्तरं देमं तसं सोपं नाहीच, नाही का ?
टाळ्यांचा कडकडाट हवेत विरून जातो .
पदकं आणि चषक धूळ खात पडतात.
जेत्यांचाही लवकरच विसर पडतो.
आता या चार प्रश्नांची उत्तरं द्या पाहू
१ – तुमच्यावर ज्यांचा प्रभाव आहे अशा तीन शिक्षकांची नावं सांगा बरं.
२ – तुम्हाला अगदी तातडीची गरज असताना मदत करणाऱ्या तीन मित्रांची नावं सांगता येतील?
३ – आपण म्हणजे अगदी महत्त्वाची व्यक्ती आहोत, असं तुम्हाला वाटायला लावणाऱ्या एखाद-दोघांची नावं सांगता येतील तुम्हाला?
४ – तुम्हाला ज्यांच्याबरोबर वेळ घालवायला आवडतो अशा पाच जणांची नावं सांगा बरं.
image4
क्षणभर विचार करा .
आयुष्य अगदी छोटं आहे.
तुम्ही कोणत्या यादीत असाल ? काही अंदाज लागतोय ?
मी सांगतो.
जगप्रसिद्ध व्यक्तींच्या यादीत तुमचं नाव नक्कीच नाहिये. पण , हा मेल ज्यांना आवर्जून पाठवावा असं मला वाटलं , त्यांच्या यादीत तुमचं नाव नक्कीच आहे….
आता एक गोष्ट.
काही वर्षांपूर्वीची . सिएटलच्या ऑलिम्पिकमध्ये शंभर मीटर धावण्याच्या स्पर्धेत सहभागी झालेले नऊ स्पर्धक स्पर्धा सुरू होण्याच्या संकेताची वाट पाहात जय्यत तयार उभे होते. ही सारी मुलं शारीरिक किंवा मानसिकदृष्ट्या अपंग होती.
पिस्तुलाचा आवाज झाला आणि शर्यत सुरू झाली. साऱ्यांनाच पळता येत होतं असं नाही. पण, प्रत्येकाला स्पर्धेत भाग घ्यायचा होता आणि महत्त्वाचं म्हणजे जिंकायचं होतं.
धावता धावता एकाचा तोल गेला. काही गोलांट्याखाऊन तो पडला आणि रडू लागला.
त्याच्या रडण्याचा आवाज ऐकून अन्य आठही जण पळायचे थांबले.
सारे मागे फिरले… सारे जण…
” डाउन्स सिन्ड्रोम’ची व्याधी असलेली एक मुलगी त्याच्या जवळ बसली. तिने त्याला मिठी मारली आणि मग विचारलं, “”आता बरं वाटतंय?”
मग साऱ्यांनी त्याला उभं केलं आणि अंतिम रेषेपर्यंत सारे खांद्याला खांदा लावून चालत गेले.
ते दृष्य पाहून मैदानावर उपस्थित असलेले सारेजण हेलावून गेले . उभे राहून मानवंदना देत साऱ्यांनी टाळ्यांचा कडकडाट केला . बराच काळ त्या टाळ्यांचा आवाज आसमंतात गुंजत होता…
त्यावेळी तिथे उपस्थित असलेली मंडळी अजूनही त्या घटनेची आठवण काढतात.
का?
कुठेतरी आत खोलवर आपल्याला प्रत्येकाला ठाऊक असतं की आयुष्यातली सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट असते ती स्वतःसाठी जिंकण्यापेक्षा कितीतरी मोठी असते.
आयुष्यातली सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट असते ती म्हणजे इतरांना जिंकायला मदत करणं. त्यासाठी वेळप्रसंगी आपला वेग कमी करावा लागतो किंवा अगदी शर्यतच बदलावी लागते.
शक्‍य तितक्‍या लोकांना हे सांगा. त्यानं आपलं हृदयपरिवर्तन घडून येईल. कदाचित इतरांचंही…
मेणबत्ती लावण्यासाठी वापरल्याने पहिल्या मेणबत्तीचं काहीच कमी होत नाही. नाही का?  जर आपणास हे विचार आवडले असतील तर इतरांना पाठवून विचार करावयास प्रवृत्त  करा..
(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)

खोलवर विचार करण्याची क्षमता कशी वाढवू शकतो?

खोल विचार ही प्रक्रिया एकाच एक व्याख्येत बसवता येणार नाही. शालेय शिक्षण, करियर, व्यवसाय या बाबतीत खोल विचार बर्‍याच अंशी यशस्वीतेशी निगडीत आहे. असा विचार करता येत असून त्याचा कंटाळा येणं आणि त्याचा परिणाम म्हणून सुमार यश मिळाल्यावर आपल्यामध्ये ही क्षमता नाही असा विचार काहींच्या मनात येतो पण खोल विचार हा त्यासाठी लागणारा वेळ किंवा विचारप्रक्रियेचे सातत्य यावर अवलंबून नसून त्या क्षणापर्यंत चिंतनिय विषयाबद्दल उपलब्ध असलेल्या ज्ञांनावर विश्वास असण्याचा किंवा नसण्याचा आहे.

Deep thinking किंवा खोलवर विचार करण्याची क्षमता प्रत्येक सजीवाकडे आहे पण तशी ती दर्शविली किंवा वाढवली जात नाही कारण वर उल्लेख केल्याप्रमाणे उपलब्ध ज्ञांनावर आपला विश्वास असतो किंवा आपली गरज विनासायास भागत असताना वेगळ्या दृष्टीकोणातून, वेगळ्या गृहीतकातून, वेगळ्या मांडणीतून निष्कर्ष तोच निघेल असा अनुभव, भीती किंवा खात्री असते. आपली एकूणच शिक्षण पद्धती खोल विचारांना डोळ्यापुढे किंवा अपेक्षित ठेऊन आखलेली नसून केवळ पाठांतर आणि जुजबी विषय प्रवेशावर गुणवत्तेचे आभासी निकष निश्चित करणारी आहे त्यामुळे ही क्षमता चुकीच्या पद्धतीने मोजली जात असून ती वाढवायची म्हणजे मुळात कमी आहे, होती किंवा अजिबात नव्हती असं गृहीत धरावं लागतं.

वाचन, चिंतन, मनन, शोध, संशोधन,प्रयोग आणि निष्कर्ष हे उपलब्ध ज्ञानाचे टप्पे असून हे निष्कर्ष विविध विषयांसाठी अजूनही आव्हान म्हणून उभे आहेत. शंका किंवा आक्षेपांचे निरसन ही खोलवर विचारांची पार्श्वभूमी असेल तर वादातीत निष्कर्षापर्यंत पोचणे हे त्याचं उद्दीष्ट आहे. कुठल्याही कारणाने किंवा साधनाने ते सहज पुरं होत असेल तर त्याची सिद्धता deep thinking नाही असा दावा करता येणार नाही. कार्यशून्यतेकडे नेणारं तर्कशास्त्र म्हणजे खोलवर विचार नव्हे. खोल विचार म्हणजे घटनेच्या, प्रश्नाच्या किंवा कल्पनेच्या गाभ्यापर्यंत पोचणारा विचार. मूळचा प्रश्न किंवा उद्दिष्ट काय आहे आणि त्याच्या सम्यक ज्ञांनासाठी जे अनावश्यक अडथळे किंवा विषयबाह्य आवरण आहे ते साधार, सप्रयोग दूर करणं हे खोल विचारांशी निगडीत आहे आणि ते साध्य करण्याची क्षमता वाढवणे म्हणजे खुद्द आपणच असलेल्या क्षमतेच नव्याने ज्ञान करून घेण्यासारखं आहे आणि म्हणूनच त्याची कमी-जास्त गरज भासणे हे ती क्षमता कमी-जास्त ठरवण्याच प्रमाण सर्वसामान्यपणे गृहीत धरलं जाईल.

तत्वज्ञानी, मनोवैज्ञानिक किंवा भौतिक सुखवादी ज्या प्रश्नांना किंवा कल्पनांना आपआपल्या विचार किंवा प्रयोगशीलतेच्या कक्षेत आणत असतात त्यात विचारांची किंवा बुद्धीची किमान सर्वसाधारण पातळी सञुक्तपणे घट्ट धरून ठेवलेल्या लोकांना निरर्थक झटापटीचा आटापिटा वाटत असतो पण तेच निकष सर्वसामान्य जीवन कलहांना लावायचे ठरवले तर घटनांची किंवा विचारांची पूर्तता आणि सातत्य यांची अपेक्षापूर्ती किंवा अपेक्षाभंग हे दोन्ही खोलवर विचर न करताही आपोआप साधले जात असल्याने, त्यात मुद्दामहून विचारही न करण्याइतपत विस्मृती झालेली असते. हा खोल विचार म्हणजे काहीतरी प्रयत्नपूर्वक केला तरच अस्तीत्वात असल्याचा भ्रम आपल्याला होत असल्याने ही क्षमता वाढवण्यासाठी फक्त इच्छाशक्तीची गरज आहे. तर्कशास्त्राशी विपरीत, अनुत्तरित पण निर्विवाद अनुमान असलेले असंख्य विचार किंवा प्रश्नांचा नियतीशी संबंध जोडून अधिक प्रयत्नांकडे पाठ फिरवल्याने deep thinking ची क्षमता एकाच विशिष्ट बिंदुपर्यंत गोठली गेली आहे अशीही आपली एक समजूत होते आणि तिला कदाचित निष्फळ पण आव्हाने देत राहण्याने ही क्षमता अधिक वरची पातळी निःसंशयपणे गाठेल. Deep thinking, खोल विचारांची क्षमता वाढवण्यासाठी अंतर्मुख होण्याची क्षमता वाढवण्याची गरज आहे. आपल्या अभ्यासातून, विचार मंथनातून, अंनुभावातून आपल्याला जे काही मिळालं आहे त्याच्या मुळाशी, गाभ्याशी जाण्यासाठी स्वतःच स्वतःला आणखी प्रश्न विचारण्याची गरज आहे. जमावपासून स्वतःला वेगळं ठेवून, निर्द्वंद्व, निर्विकल्प, निःशंक मनोव्यापार करण्याची सवय लावली पाहिजे. निरुत्तर होणं हा खोल विचारांचा सर्वात मोठा पराभव आहे.

खोल विचार स्वामताच्या चिकीत्सेसाठी वापरला गेला पाहिजे. आपलं मत चुकीचं ठरलं किंवा बरोबर आलं तरी त्यामुळे विचार प्रक्रियेला अधिक गती किंवा सूक्ष्मावस्था मिळत गेली पाहिजे. त्यासाठी वाद संवाद, चर्चा, श्रवण, वस्तुस्थितीची विविधांगी जाणीव, पूर्वानुभवाचे विश्लेषण किंवा त्यावर विश्वास, निष्कर्षा बाबत साशंकतेची अवस्था, उपलब्ध साधने किंवा पुराव्यांची पुनर्रचना किंवा पुनर्मांडणी यासाठी मान्यता अंगी बाणवली पाहिजे. आपल्या भावना, अपात्र अभिमान, अहंकार, गर्व, आपलं ममत्व, वात्सल्य यांना deep thinking मध्ये थारा देता कामा नये. कारण सोईस्कर अर्थ काढून स्वमताच्या आग्रहाचा हेकटपणा संभवतो. खोलवर विचार करून बदल घडवून आणण्यात कायद्यांमुळे (परंपरांमुळे ) येणारे अडथळे करणीभूत ठरतात कारण निसर्ग क्रमाने वस्तुस्थितीत होणारे परिवर्तन त्यात बहुदा गृहीत धरलेले नसते पण सद्य स्थितीत अंतिम परिणाम किंवा निष्कर्ष परंपरा फक्त समोर मांडलेले पुरावे किंवा वस्तुस्थिती यांवर ठरवत असते पण त्याची अतार्किकता deep thinking ने सिद्ध केली तरी तिचा स्वीकार करत नाही. पण अपेक्षित बदल करण्यासाठी केलेला खोलवर विचार, ग्राह्य मानून त्याची दखल घ्यावी अशी अपेक्षा वजा सूचना करत असतो आणि म्हणूनच परंपरांमध्ये होणार्‍या बदलांना एका अर्थाने करणीभूत देखील होतो.

(संकलन: स्पंदन टीम, साभार – लेखक/कवी)